Autor: Tomasz Szyszka1
Tekst pochodzi z artykułu pt.
“Męczennicy za wiarę i godność człowieka w Amazonii”, Nurt SVD 2(2024), s. 8-24.
Skróty, adjustacje i formatowanie tekstu zostały dostosowane do internetowej wersji tego artykułu.
Oryginalny tekst artykułu: www.nurtsvd.pl
Wprowadzenie
Amazonię postrzegamy zazwyczaj jako bardzo egzotyczne i pobudzające wyobraźnię środowisko geograficzno-przyrodnicze. Nadmierne skoncentrowanie uwagi jedynie na egzotyce powoduje przeoczenie wielu realnych problemów, jakie dotykają tamtejsze społeczeństwa, w tym trudnych wyzwań, z którymi borykają się pracujący w Amazonii misjonarze oraz inne osoby zaangażowane w dzieło ewangelizacji i promocji ludzkiej.
O heroicznym zaangażowaniu wielu świadków wiary na obszarze Amazonii, a nierzadko o ich tragicznych losach stało się głośno głównie za przyczyną inicjatywy papieża Franciszka. Zwołany przez niego w Rzymie Nadzwyczajny Synod poświęcony Amazonii oraz adhortacja Querida Amazonia (QA) nagłośniły problem wielorakich szykan, prześladowań oraz męczeńskich śmierci w Amazonii.
W ostatnim czasie zostało otwartych kilka procesów beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych. Warto zatem przyjrzeć się wybitnym postaciom, które złożyły świadectwo wiary w ramach posługi ewangelizacyjnej, ale nade wszystko poszukać odpowiedzi na pytanie, co jest przyczyną prześladowań i męczeństwa w Amazonii.
1. Krótka retrospekcja okresu kolonialnego
W okresie kolonialnym, czyli pierwszej ewangelizacji na obszarze Amazonii, zostało zamordowanych przez Indian wielu misjonarzy, do czego pośrednio przyczynili się hiszpańscy i portugalscy konkwistadorzy i żołnierze, a nade wszystko portugalscy łowcy niewolników.
Większość przypadków utraty życia została zbadana i opisana, co pozwala na dosyć precyzyjne określenie przyczyn, sprawców, okoliczności i prawnych konsekwencji tych czynów. Na uwagę zasługuje chociażby casus jezuickich misjonarzy w Maynas w Górnej Amazonii. Przez okres 130 lat pracowało tam 161 misjonarzy Towarzystwa Jezusowego, z czego 12 poniosło śmierć z rąk Indian. Są to: Rafa el Ferrer, Enrique Richter, Francisco de Figueroa, Raimundo de Santa Cruz, Pedro Suarez, Augustin Hurtado, Nicolás Durango, Francisco Herrera, José Sánchez Casado, Francisco del Real, Lorenzo Rodríguez, Francisco Bazterrica (Jouanen, 1941, s. 451-459, 468-474).
Tak opisuje te wydarzenia jeden z ówczesnych jezuickich misjonarzy Samuel Fritz:
„Niektórzy z nich, misjonarze, z łaski boskiej tu za wiarę krew swoją przelali […]. Wszyscy od dzikich narodów okrutnie za Ewangelię umęczeni są” (Szyszka, 2015, s. 304).
Różnorodne były przyczyny męczeńskiej śmierci wyżej wspomnianych misjonarzy, ale niezaprzeczalnym faktem jest, że każda z nich powodowała wielką dezorganizację pracy misyjnej. Indianie ze strachu przed surowymi karami ze strony Korony Hiszpańskiej opuszczali wioski, unikając przez dłuższy czas bezpośredniego kontaktu z misjonarzami. To wszystko przekładało się na zahamowanie rozwoju dzieła misyjnego, czyli harmonijnego rozwoju wiosek misyjnych.
Z podobnymi problemami borykali się nie tylko jezuiccy misjonarze, ale też franciszkańscy, dominikańscy oraz z innych zakonów. Męczeńska śmierć dotykała nie tylko misjonarzy pracujących w Górnej Amazonii, ale również na jej południowych obszarach (np. w Mojos) i w części północnej (dzisiejsza Amazonia kolumbijska i wenezuelska). Równie tragiczny los spotkał w okresie kolonialnym wielu misjonarzy pracujących w części portugalskiej Amazonii. W 1695 roku nad rzeką Solimões Indianie zabili trzech misjonarzy – dwóch jezuitów i księdza diecezjalnego z Cusco.
Heroiczną postawę wielu misjonarzy z okresu kolonialnego, broniących i ochraniających Indian, przywołał papież Franciszek w adhortacji Querida Amazonia:
„Dodaje nam otuchy przypomnienie, iż pośród poważnych nadużyć związanych z kolonizacją Amazonii, pełnych «sprzeczności i udręk», przybyło tam wielu misjonarzy z Ewangelią, opuszczając swoje kraje i godząc się na surowe i pełne wyzwań życie obok najbardziej bezbronnych. […] Często to właśnie kapłani chronili rdzenną ludność przed łupieżcami i oprawcami […]” (QA, nr 18).
Możliwe jest opracowanie w miarę precyzyjnych danych dotyczących zamordowanych misjonarzy z okresu kolonialnego. Wiarygodnymi źródłami są w tym zakresie kroniki, sprawozdania i dzienniki oraz listy misjonarzy, przechowywane w zakonnych archiwach. Jednakże niezwykle trudne, a raczej niemożliwe jest opracowanie wiarygodnych danych na temat męczeńskiej śmierci indiańskich pomocników misjonarzy. Z ich przekazów wiadomo, że w pracy ewangelizacyjnej wspierało ich wielu zaangażowanych pomocników.
Do „indiańskich misjonarzy” po odpowiednej formacji należało na przykład nawiązywanie pierwszych kontaktów z grupami Indian niechętnych białym albo pełnienie roli mediatorów pomiędzy wrogo nastawionymi społecznościami indiańskimi a misjonarzami. Będąc na pierwszej linii misyjnego frontu, głosząc Ewangelię i utrwalając wiarę, czasem stawali się de facto męczennikami za wiarę. Trudno oszacować ich liczbę, ale z pewnością nie były to pojedyncze przypadki, których opisy zachowały się na kartach misyjnych dokumentów.
Amazonię należałoby postrzegać jako obszar odwiecznych problemów, dotyczących przestrzegania prawa oraz poszanowania wolności i godności osoby ludzkiej. Licznych przykładów dostarcza w tym zakresie okres kolonialny, szczególnie praktyki bandeirantes (portugalskich łowców niewolników), co swoją drogą zostało przedstawione w filmie pt. „Misja” (1986). To właśnie głównie misjonarze stawali w obronie Indian i zabiegali o poszanowanie ich godności.
Na niezaprzeczalny wkład misjonarzy z okresu kolonialnego w obronę i ochronę ludności indiańskiej w Amazonii wskazali autorzy dokumentu końcowego Nadzwyczajnego Synodu poświęconego Amazonii:
„Pomimo kolonizacji militarnej, politycznej i kulturalnej oraz pomimo chciwości i ambicji kolonizatorów, spotykamy w historii wielu misjonarzy, którzy oddali swoje życie, aby głosić Ewangelię. Zmysł misyjny zainspirował nie tylko do tworzenia wspólnot chrześcijańskich, ale także dał podwaliny dla ustawodawstwa, takiego jak Prawa Indian, które chroniły godność rdzennych mieszkańców wobec nadużyć, do jakich dochodziło względem ludzi i ich terytoriów. Powyższe nadużycia powodowały szkody w społecznościach. i przyćmiły przesłanie Dobrej Nowiny” (A, nr 15).
2. Czasy współczesne
Wiek XIX i początek wieku XX to przede wszystkim boom kauczukowy i problem „traperów kauczukowych”, zniewalających i bezwzględnie wykorzystujących Indian. Z inspiracji misjonarzy papież Pius X opublikował dokument Lacrimabili statu Indorum, w którym jednoznacznie potępił nadużycia i przemoc wobec Indian, a zarazem wskazał na konieczność obrony i ochrony ich wolności. To zadanie zostało zlecone misjonarzom i duchownym pracującym w Amazonii. W konsekwencji każde opowiedzenie się duchownych za wolnością i godnością Indian powodowało agresywną reakcję ze strony przedstawicieli biznesu kauczukowego, którzy dążyli do realizacji swoich celów, bez skrupułów usuwając z drogi wszelkie przeszkody.
Do tej niechlubnej karty z historii konkwisty Amazonii odniósł się papież Franciszek w adhortacji Querida Amazonia:
„Historie niesprawiedliwości i okrucieństwa, które miały miejsce w Amazonii już w minionym wieku, powinny wywołać głęboki sprzeciw, ale jednocześnie powinny uczynić nas bardziej wrażliwymi, by rozpoznać także obecne formy wyzysku człowieka, wiarołomstwa i śmierci. W odniesieniu do haniebnej przeszłości przytoczmy na przykład opowieść o cierpieniach rdzennych mieszkańców w epoce kauczuku w wenezuelskiej Amazonii: «[…] Kobiety Ye’kuana zostały zgwałcone, obcięto im piersi, ciężarnym przecinano brzuchy. Mężczyznom obcinano palce lub nadgarstki, tak aby nie mogli uciec łodzią, […] łącznie z innymi scenami najbardziej absurdalnego sadyzmu»” (QA, nr 15).
Kontynuując wątek historyczny i odnosząc go do współczesności, Franciszek pisze:
„Niełatwo uleczyć te dzieje cierpienia i pogardy. A kolonizacja nie ustaje, ale w wielu miejscach przekształca się, zmienia swe szaty i skrywa się, ale nie traci arogancji wobec życia ubogich i kruchości środowiska” (QA, nr 16).
Informacje o zamordowanych w Amazonii misjonarzach – w okresie kolonialnym, a nawet w pierwszej połowie XX wieku – docierały do Europy dopiero po dłuższym czasie i były przyjmowane ze smutkiem, ale też zrozumieniem. Przyczyn śmierci upatrywano zazwyczaj w okolicznościach pracy z „dzikimi i barbarzyńskimi Indianami”.
Choć takie stereotypy wciąż są podtrzymywane, to zagrożeniem i głównym agresorem nie są Indianie, lecz wielki biznes: latyfundyści dążący do powiększenia swoich areałów, krajowe i międzynarodowe firmy wydobywcze oraz korporacje zajmujące się handlem (np. drewnem), dążące do powiększania obrotów i zysków. Ta ogromna produkcyjno-handlowa machina biznesowa siłą rzeczy zasysa miejscową ludność oraz zasoby przyrodnicze Amazonii, nie przestrzegając przy tym praw własności, godząc w godność i wolność ludzi, uzależniając ich i wykorzystując (A, nr 83-86; QA, nr 14).
Ludzie Kościoła, widząc taki stan rzeczy, protestują i stają po stronie marginalizowanych, ciepiących oraz potrzebujących pomocy. Płacą za to niekiedy najwyższą cenę.
3. Inspiracje płynące z dokumentów kościelnych związanych z synodem o Amazonii
Temat męczeństwa i śmierci w Amazonii zyskał (przynajmniej na krótki czas) wymiar ogólnoświatowy za sprawą zwołanego przez papieża Franciszka Nadzwyczajnego Synodu Biskupów poświęconego Amazonii. Już podczas przygotowań do tego wydarzenia starano się nagłośnić nabrzmiały problem dyskryminacji i prześladowań, jak również cierpienia, męczeństwa oraz śmierci sporej grupy osób w Amazonii.
Z determinacją podjęto zadanie opracowania list osób prześladowanych, zaginionych czy też zamordowanych. Przygotowano zdjęcia 19 osób (misjonarzy, świeckich oraz Indian), które przedstawiono na wystawie zatytułowanej „Mater Amazonia”, zorganizowanej w Rzymie podczas Synodu poświęconego Amazonii (Muzea Watykańskie, 25 października 2019 roku – 28 października 2020 roku). Podczas trzech tygodni trwania Synodu (od poniedziałku do piątku) w rzymskim kościele Santa Maria in Traspontina odbywała się również modlitwa Plegaria de los Mártires del Camino – Vidas por la vida, Vidas por el Reino, Vidas por la Amazonia (Wołanie Męczenników Drogi – życie za życie, życie za Królestwo, życie za Amazonię) (En el camino sinodal con los Mártires…). Natomiast 19 października 2019 roku ulicami Rzymu przeszła kilkusetosobowa droga krzyżowa, podczas której rozważano mękę Zbawiciela i męczenników z Amazonii (Vía Crucis en el Vaticano…).
Celem wyżej wspomnianej wystawy, modlitwy oraz drogi krzyżowej było pokazanie światu konkretnych przykładów męczeństwa za wiarę w aspekcie całkowitego i bezinteresownego zaangażowania w sprawy obrony oraz ochrony krzywdzonej ludności (głównie autochtonów i mieszkańców wsi), a także przeciwdziałania niszczeniu środowiska naturalnego w Amazonii.
Na uwagę zasługuje fakt, że temat męczeństwa znalazł odbicie w oficjalnych dokumentach synodalnych. W dokumencie przygotowawczym do Nadzwyczajnego Synodu poświęconego Amazonii (Instrumentum laboris, 2019) przeznaczono dla tego zagadnienia jedynie cztery, ale istotne merytorycznie zdania w końcowej części dokumentu (IL, nr 145):
[1o] „Bycie Kościołem w Amazonii w sposób realistyczny oznacza prorocze postawienie problemu władzy, ponieważ w tym regionie ludzie nie mają szans na dochodzenie swoich praw wobec wielkich korporacji gospodarczych i instytucji politycznych.
[2o] W dzisiejszych czasach kwestionowanie potęgi w obronie terytorium i praw człowieka jest równoznaczne z narażeniem życia, otwierającym drogę krzyża i męczeństwa.
[3o] Liczba męczenników w Amazonii jest alarmująca (na przykład tylko w Brazylii w latach 2003-2017 zamordowano 1119 rdzennych mieszkańców za obronę swoich terytoriów).
[4o] Kościół nie może być obojętny, wręcz przeciwnie, musi wspierać obrońców praw człowieka i pamiętać o męczennikach, w tym liderach, takich jak siostra Dorothy Stang”.
W powyższym cytacie na uwagę zasługują następujące aspekty: profetyczna rola Kościoła, realność męczeństwa i śmierci w obliczu różnorodnych zagrożeń o charakterze polityczno-gospodarczym, konieczność przestrzegania praw człowieka czy też walki o nie.
Ważną kwestią pozostaje pytanie, dlaczego w ubiegłych wiekach i współcześnie tak wiele osób zaangażowanych w dzieło ewangelizacji Amazonii cierpiało i nadal spotyka się z trudnościami w swoim działaniu. Otóż do szerokiego wachlarza zadań realizowanych przez Kościół w Amazonii należała i należy praca misyjno-ewangelizacyjno--duszpasterska na bazie norm nauczania kościelnego: przepowiadanie Słowa Bożego oraz katechizacja, pielęgnowanie życia sakramentalnego i liturgicznego, a także zaangażowanie na poziomie zadań z zakresu promocji ludzkiej, czyli realizacji paradygmatu ewangelizacji inkulturacyjnej i ewangelizacji integralnej (A, nr 146, 359).
Warto przytoczyć wykaz aktywności Kościoła w Amazonii, który sporządził salezjański biskup António de Assis Ribeiro (Assis Ribeiro, 2019, s. 261):
„Wkład Kościoła w rozwój człowieka w Amazonii w przeszłości był niezwykły poprzez promocję zdrowia (szpitale), edukacji (szkoły podstawowe, szkoły rolnicze, internaty, szkolnictwo wyższe, ośrodki szkolenia społecznego i zawodowego), promocję gospodarki (technologia, produkcja), komunikacji i kultury (radio, telewizja), obronę życia, godności ludów tubylczych i czarnych niewolników, organizacje społeczne (stowarzyszenia, grupy, rady, zgromadzenia, fora […]”.
W dalszej kolejności autor pisze, że Kościół katolicki w Amazonii przyczynił się do promocji człowieka poprzez „najróżniejsze organizacje duszpasterskie: duszpasterstwo oświaty, duszpasterstwo zdrowia, duszpasterstwo chorych, duszpasterstwo kobiet, duszpasterstwo więzienne, duszpasterstwo łączności, duszpasterstwo dzieci, duszpasterstwo młodzieży, duszpasterstwo nieletnich, duszpasterstwo wędrowne, duszpasterstwo Afrobrazylijczyków, duszpasterstwo tubylców, duszpasterstwo ludzi w drodze, duszpasterstwo osób starszych, duszpasterstwo trzeźwości, duszpasterstwo ziemi, duszpasterstwo osób ubogich, duszpasterstwo głuchych, duszpasterstwo turystyczne, duszpasterstwo rybaków, duszpasterstwo uchodźców, duszpasterstwo rodzin […]. Każde z tych duszpasterstw stanowi odpowiedź Kościoła na konkretną sytuację człowieka”.
Oprócz działalności duszpasterskiej Kościół katolicki prowadzi działania na rzecz promocji człowieka. Na uwagę zasługują takie organizacje jak: Caritas, CIMI (Consejo Indigenista Misionero), CPT (Comisión Pastoral de la Tierra), CDDH (Centro para la Defensa de los Derechos Humanos), Kościelne Wspólnoty Podstawowe, jak również poszczególne zakony i zgromadzenia zakonne oraz ruchy i stowarzyszenia.
W praktyce przekłada się to nie tylko na prowadzenie katechezy i życia sakramentalno-liturgicznego, ale też na obronę i ochronę godności i wolności osób marginalizowanych lub lekceważonych (jakby nie obejmowało ich żadne prawo). Chodzi o zadbanie i promowanie godności osób pokrzywdzonych i wykorzystywanych (traktowanych często jak niewolnicy), o opiekę nad dziećmi i młodzieżą, jak również zapewnienie przynajmniej w podstawowym stopniu edukacji, formacji, a także opieki zdrowotnej. Powyższe cele wymagają zatem adekwatnej formacji permanentnej katechistów, diakonów stałych oraz liderów wspólnot (RM, nr 60).
Inną płaszczyzną jest docenienie i pielęgnowanie autochtonicznych wartości kulturowych, promowanie pojednania, jedności oraz współpracy w ramach wielokulturowości, jak również wspieranie organizacji mających na celu ochronę tożsamości kulturowej i prawa do ziemi, a także zwrócenie większej uwagi na ekologię (dbałość o środowisko naturalne).
4. Profetyczna rola Kościoła
Ważnym i ciągle aktualnym wyzwaniem jest realizacja zadań określonych przez Pawła VI w dokumencie Populorum progressio, co swoją drogą wyznaczyło kierunek myśli teologicznej Kościoła w Ameryce Łacińskiej na konferencjach w Medellín (1968), a pośrednio w Puebli (1979), Santo Domingo (1992) i Aparecidzie (2007). Cechą charakterystyczną ogłoszonych wówczas dokumentów jest wskazanie priorytetów w kwestii szeroko rozumianej promocji ludzkiej, obejmującej m.in. takie aspekty, jak ochrona i obrona uciśnionych, walka o prawa człowieka, zwrócenie uwagi na ochronę środowiska naturalnego.
Na czym miałaby polegać profetyczna rola Kościoła? Odpowiedź na to pytanie można znaleźć w pierwszej części dokumentu Instrumentum laboris, zatytułowanej „Głos Amazonii”, gdzie mowa jest o wyzwaniach i zadaniach Kościoła w Amazonii, szczególnie w kontekście „dialogu i oporu”. We wnioskach znalazło się następujące stwierdzenie:
„Takie procesy zachęcają nas do uczciwej i profetycznej odpowiedzi na wołanie o życie ludów i ziemi amazońskiej. Oznacza to odnowione poczucie misji Kościoła w Amazonii, który wychodząc od spotkania z Chrystusem, wychodzi na spotkanie drugiego, inicjując procesy nawrócenia. W tym kontekście otwierają się nowe przestrzenie do stworzenia duszpasterstw odpowiednich do tego historycznego momentu” (IL, nr 43).
Wskazana wyżej wieloaspektowość działalności i oddziaływania Kościoła w Amazonii nie jest czymś nadzwyczajnym, jednakże tzw. wymiar profetyczny Kościoła jest przez niektóre środowiska postrzegany jako zagrożenie dla ich partykularnych interesów, co stanowi źródło konfliktów i napięć, prowadzących nawet do utraty życia (QA, nr 19).
Istotę świadectwa męczenników z Amazonii trafnie wyraził Dorismeire Vasconcelos, koordynator REPAM-Brasil, podczas 10. edycji Panamazońskiego Forum Społecznego (FOSPA) na Uniwersytecie Federalnym Pará (UFPA) w Belém zatytułowanym „Męczennicy amazońskiej dżungli”:
„Są oni dla nas, ludów amazońskich, świadkami wiary i życia, gwarancji praw człowieka i natury, zaś swoim świadectwem uczą nas, jak strzec stworzenia, Amazonii, naszego wspólnego domu. Męczennicy uczą nas wielu rzeczy, w tym oburzenia. […] Wzywają nas do oburzenia się na system, który skazuje Amazonię i jej mieszkańców na śmierć. Pokazują nam, że drogą do przekształcenia tej przemocy nie jest więcej przemocy, ale miłość, całkowity dar życia. Jest to droga, która zasiewa ziarno sprawiedliwości i pokoju, które obiecał nam Jezus” (Mártires amazónicos…).
Papież Franciszek w adhortacji Querida Amazonia zauważa wielowymiarowość polityczno-gospodarczą oraz społeczno-kulturową tego olbrzymiego obszaru:
„Amazonia jest wzajemnie połączoną wielonarodową całością, wielkim biomem wspólnym dla dziewięciu krajów: Brazylii, Boliwii, Kolumbii, Ekwadoru, Gujany, Peru, Surinamu, Wenezueli i Gujany Francuskiej” (QA, nr 5).
Owa wielowymiarowość stanowi szersze tło, a zarazem kontekst dla rozlicznych napięć, problemów i wyzwań, z jakimi borykają się społeczności indiańskie w poszczególnych krajach albo też konkretne osoby realizujące misję Kościoła. Ludzie „niewygodni” cierpią i giną nie tylko w Brazylii, ale także na obszarze Amazonii przynależnym do pozostałych krajów.
Nie ulega wątpliwości, że każdy przypadek śmierci spowodowanej nienawiścią przestępcy do ofiary wymaga potępienia, współczucia i solidarności z innymi osobami żyjącymi w sytuacjach zagrożenia życia. Każda śmierć to tragedia wymagająca nie tylko duchowej solidarności, ale też odpowiedniego współdziałania w celu zapobiegania podobnym przestępstwom (EAm, nr 54-55).
Nie każdą jednak tragiczną śmierć należy interpretować jako męczeństwo za wiarę. Wiele osób identyfikuje się bowiem z problemami Amazonii (nieprzestrzeganie praw człowieka, niszczenie środowiska naturalnego itd.) w sposób bardzo zaangażowany, lecz nie kieruje się przesłankami wynikającymi z wiary chrześcijańskiej. Tym samym należy z rozwagą i ostrożnością odnosić się do danych, dotyczących śmierci i męczeństwa za wiarę na obszarze Amazonii. Jedni mogą być postrzegani jako męczennicy za wiarę, ponieważ podążali drogą misjonarskiej świętości (RM, nr 91-92), inni zaś jako męczennicy „za sprawę Amazonii”, ponieważ postępowali heroicznie, ale ich opcja życiowa niekoniecznie miała wymiar wiary chrześcijańskiej.
Czy wystarczy zatem zaangażowanie w sprawy polityczno-społeczne, socjalno-ekologiczne i poniesienie śmierci z tego powodu, aby zostać uznanym za męczennika za wiarę? Czy zaangażowanie np. w ochronę środowiska naturalnego w Amazonii i wynikająca z tego tragiczna utrata życia może mieć znamiona śmierci męczeńskiej? Czy chrześcijaninowi zaangażowanemu w sprawy socjalne i ekologiczne według norm nauczania Kościoła, następnie zamordowanemu z powodu przekonań i zaangażowania, przysługuje uznanie za męczennika za wiarę? Być może należałoby mówić o nowym modelu amazońskiego męczennika za wiarę (NMI, nr 37).
Posynodalna adhortacja Querida Amazonia papieża Franciszka zawiera kilka pośrednich i bezpośrednich odniesień do tematyki męczeństwa w Amazonii. Brzmi to może paradoksalnie, ale niektóre marzenia papieża Franciszka względem Amazonii, wyszczególnione w pierwszej części adhortacji, mają charakter prowokacyjny, jeżeli weźmie się pod uwagę bardzo napięte relacje społeczno-polityczne w Amazonii:
1o „Marzę o Amazonii walczącej o prawa najuboższych rdzennych ludów, ostatnich, gdzie ich głos byłby wysłuchany, a ich godność była promowana”;
2o „Marzę o Amazonii, która zachowałaby to bogactwo kulturowe, które ją wyróżnia, gdzie jaśnieje w bardzo różnorodny sposób człowiecze piękno”;
3o „Marzę o Amazonii, która zazdrośnie strzegłaby zdobiącego ją przemożnego piękna przyrody, obfitującego życia, napełniającego jej rzeki i puszcze”;
4o „Marzę o wspólnotach chrześcijańskich zdolnych, by się zaangażować i urzeczywistnić się w Amazonii, do tego stopnia, by dały Kościołowi nowe oblicza o cechach amazońskich” (QA, nr 7).
Słowa, które dotyczą walki o prawa najuboższych, a także wskazanie na konieczność zachowania bogactwa kulturowego i przyrodniczego, mogą zostać odebrane jako zachęta do odważnego angażowania się w proces przemian, co w ten czy inny sposób wiąże się z wejściem na drogę konfliktów i sporów, a tym samym z narażaniem się na niebezpieczeństwo – nawet utraty życia.
W tym miejscu należałoby wskazać na wspomniany wyżej szeroki wachlarz zadań i zagadnień, jakimi zajmuje się Kościół w Amazonii. Bardzo często to osoby odważne, kreatywne, konsekwentne i bezinteresowne są zaangażowane w realizację misji Kościoła (A, nr 475; RM, nr 45). Stanowiąc przeszkodę na drodze realizacji planów politycznych i gospodarczych szerszych grup społecznych, mogą być postrzegane jako zagrożenie dla ich partykularnych interesów. Ponadto eliminowanie osób postrzeganych jako niewygodne albo stanowiące zagrożenie może mieć znamiona incydentalności (przypadkowości) bądź też metodycznie zorganizowanej akcji (policyjnej, wojskowej itd.).
5. Egzemplifikacje męczeństwa w Amazonii
W Instrumentum laboris pojawia się ogólnikowe stwierdzenie, że „liczba męczenników w Amazonii jest alarmująca”. Chodzi o co najmniej kilkaset osób (zakonników i zakonnic oraz osób świeckich), które zginęły w obronie ziem, stając na straży prawa do godnego życia itp. Poznając ich imiona i nazwiska oraz historie ich życia i męczeńskiej śmierci owa „alarmująca liczba” zyskuje konkretne oblicze poszczególnych osób (Prada, 2019).
Poniżej zostaną przedstawione wybrane osoby z długiej listy zamordowanych w Amazonii, aczkolwiek wszyscy zasługują na uwagę, np. ks. João Bosco Burnier SJ (1917-1976), Marçal de Souza Tupãi (1920-1983, Guaraní), ks. Josimo Moraes Tavavares (1953-1986), br. Vicente Cañas SJ (1939-1987), Galdino Jesus Dos Santos (1952-1997, przywódca grupy etnicznej Pataxó Hã-Hã-Hãe).
Wspomniana w papieskim dokumencie s. Dorothy Stang (1931-2005), misjonarka Sióstr Notre Dame de Namur z Ohio, pracowała w brazylijskiej Amazonii jako nauczycielka. Spędziła tam 40 lat, służąc najuboższym, społecznościom autochtonicznym oraz bezrolnym, działając też na rzecz ochrony lasów deszczowych Amazonii. Pod koniec życia współpracowała z inicjatywą rządową, aby pomóc w rozwoju gospodarstw rolnych na gruntach przyznanych bezrolnym rodzinom. Kiedy zatrzymali ją mordercy (12 lutego 2005 roku), trzymała w rękach Biblię. Została zastrzelona, kiedy czytała na głos ewangeliczne błogosławieństwa. Kościół oficjalnie uznał ją za męczennicę za wiarę.
Brazylijka, s. Cleusa Carolina Rody Coelho (1933-1985) (Augustinos Recoletos), po studiach pedagogicznych wstąpiła do Agustinas Recoletas, podejmując posługę misyjną w zakresie edukacji i formacji Indian na południu stanu Amazonas. Tam zetknęła się z problemami ludności autochtonicznej, której postanowiła poświęcić swoje życie. Indianie byli nieustannie nękani, zastraszani i okradani przez wielkich właścicieli ziemskich przy cichej aprobacie urzędników państwowych, jak również wojskowych. Siostra Cleusa postawiła sobie za cel pojednanie skonfliktowanych stron, a przynajmniej ograniczenie czy też zmniejszenie napięć pomiędzy ludnością indiańską a Brazylijczykami. Została zamordowana 28 kwietnia 1985 roku, kiedy wracała po rozmowach z Indianami Apurinã, których zachęcała do powstrzymania się od stosowania przemocy w ramach zemsty za śmierć kilku członków wspólnoty. Zastrzelił ją i poćwiartował Indianin Raimundo Podiven. Sprawca mordu kilka dni później został otruty, co wskazuje na jego uwikłanie w tzw. brudne interesy. Współcześnie, prawie po czterech dekadach, przesłanie s. Cleusy jest ciągle żywe, w tym jej wskazówki, aby Indianie bronili swoich praw, lecz bez uciekania się do przemocy i rozlewu krwi.
Ezechiel Ramin (1953-1985) (Padre Ezequiel Ramin…), pochodzący z Padwy kombonianin, mając 31 lat został skierowany do parafii Cacoal w stanie Rondônia. Był to czas, kiedy rząd federalny rozpoczął proces kolonizacji tych terenów, kierując tam chętnych z całej Brazylii. Okazało się jednak, że zainteresowanych było zbyt wielu i zabrakło przygotowanych działek, a tym samym wiele rodzin pozostało bez ziemi. W konsekwencji rozgorzał o nią konflikt. Toczył się on pomiędzy przybyłymi rodzinami, ale też pomiędzy przyjezdnymi a wspólnotami indiańskimi. Rozwiązywany był bardzo często za pomocą przemocy. Ksiądz Ezechiel Ramin upomniał się o prawo do godnego życia oraz do ziemi dla Indian Surui i tamtejszych rolników. W południe 24 lipca 1985 roku, po negocjacjach pomiędzy chłopami a właścicielami ziemskimi w parafii Cacoal, został zastrzelony przez strażników wynajętych przez właścicieli ziemskich.
Siostra Agnes Arango (1937-1987) (Mártires de la Amazonia…) to Kolumbijka ze Zgromadzenia Sióstr Tercjarek Kapucynek (Congregación de Hermanas Terciarias Capuchinas). W 1977 roku została przydzielona wraz z innymi siostrami do kapucyńskiej misji w Aguarico we wschodnim Ekwadorze. Pracowała w przychodni, a później w szpitalu w Nuevo Rocafuerte. Zajmowała się też opieką medyczną oraz katechezą wspólnot nad rzekami Napo i Aguarico. Tam przyłączyła się do biskupa Alejandra Labaki, zaangażowanego w pracę pośród Indian, podejmując trudną i niebezpieczną pracę z tubylczymi społecznościami. Została przeznaczona do wspólnoty w Coca, gdzie była w pełni oddana ludziom potrzebującym pomocy i wsparcia. Brała udział w wielu wyprawach misyjnych, zgłębiając lokalne kultury społeczności autochtonicznych. 20 lipca 1987 roku poleciała helikopterem z bp. Alejandrem Labaką do wioski Tagaeri. Zdawała sobie sprawę z tego, że jest to przedsięwzięcie bardzo ryzykowne. W przeddzień wylotu napisała w dzienniczku: „Jeśli umrę, odejdę szczęśliwa... Zawsze ze wszystkimi”. Jej przykład konsekwentnego poświęcenia się posłudze misyjnej dla Indian pozostaje żywy i inspirujący, dlatego też rozpoczęto proces beatyfikacyjny.
Biskup Alejandro Labaka (1920-1987), kapucyn pochodzenia hiszpańskiego, w 1965 roku rozpoczął pracę w ekwadorskim regionie Aguarico, gdzie poświęcił się pracy z wojowniczymi Indianami Huaorani. W 1982 roku został mianowany prefektem apostolskim Aguarico, zaś 9 grudnia 1984 roku został konsekrowany na biskupa wikariatu apostolskiego Aguarico w Coca. Problem stanowiły firmy wydobywcze, poszukujące ropy naftowej i eksploatujące ją na obszarach zamieszkanych przez Indian. Biskup Alejandro, jako osoba ciesząca się autorytetem, chciał podjąć się zadania mediatora. Jednakże nie wszystkie plemiona były skłonne negocjować z białymi, czego przykład stanowiła społeczność z wioski Tagaeri. Firma wydobywcza chciała bezzwłocznie wejść na terytorium Indian i rozprawić się z tamtejszymi mieszkańcami. W celu zapobieżenia rozlewowi krwi bp Alejandro wraz z s. Agnes polecieli tam helikopterem, aby podjąć się negocjacji. Następnego dnia znaleziono ciała bp. Alejandra oraz s. Agnes przebite włóczniami. Biskupa przymocowano do pnia ściętego drzewa i wbito w niego 84 włócznie. Siostrę Agnes znaleziono przy wejściu do domu Indian. Miała wbite 21 włóczni.
Inny tragiczny przykład męczeńskiej śmierci stanowią ks. Rudolph Lunkenbein SDB i jego współpracownik Simão Bororo. Są oni określani mianem męczenników z brazylijskiej Meruri (Cameroni, 2019, s. 109-116). Ksiądz Lunkenbein był zaangażowany w obronę i ochronę ziem społeczności Indian Bororo. Został zamordowany 15 lipca 1976 roku na dziedzińcu misji salezjańskiej podczas konfrontacji z grupą kilkudziesięciu właścicieli ziemskich. W momencie, kiedy wybuchła strzelanina, zginął długoletni pomocnik i przyjaciel o. Lunkenbeina Indianin Simão Bororo, który swoim ciałem zasłonił misjonarza.
Kolejne wydarzenia z ostatnich lat jednoznacznie pokazują, że temat męczeństwa w Amazonii nie ma charakteru dysputy akademickiej, ale opiera się na ciągle aktualizowanych danych. Przykładów bezwzględności i bezkarności morderców jest wiele, o czym świadczą kolejne przypadki. Francisco (Chico) Mendes (1944-1988), symbol amazońskich zmagań społecznych i ekologicznych, zginął w 1988 roku w brazylijskim stanie Acre (w pobliżu granicy z Peru i Boliwią). Natomiast Brazylijczyk Maxciel Pereira dos Santos, urzędnik FUNAI, poniósł śmierć we wrześniu 2019 roku od dwóch strzałów w tył głowy w Tabatinga (mieście na granicy z Kolumbią).
Na uwagę zasługują również tysiące rdzennych mieszkańców Amazonii, którzy stracili życie, kiedy brazylijska dyktatura wojskowa w latach 1964-1985 rozpoczęła budowę autostrad przecinających Amazonię, dopuszczając się licznych aktów ludobójstwa.
Przypadki męczeństwa są współcześnie badane i rejestrowane m.in. przez Panamazońską Sieć Kościelną (REPAM) przy współpracy z SIGNIS ALC (Asociación Católica Latinoamericana y Caribeña de Comunicación). Owoce tych wysiłków można śledzić na stronie SIGNISALC CINE (Avanza producción…, 2022). Zadanie tych organizacji polega na nagrywaniu wywiadów i świadectw, czyli audiowizualnej rejestracji świadków oraz udostępnianiu przygotowanego materiału w postaci filmów, składających się na kilkunastoodcinkowy cykl dokumentalny La vida por la Amazonía (Życie dla Amazonii). W zamyśle autorów jest to audiowizualna opowieść o świadectwie osób świeckich i duchownych, które oddały życie, a poprzez swoje heroiczne zaangażowanie w duchu wiary chrześcijańskiej dążyły do przemian w przestrzeni życia społeczno-politycznego oraz ekonomiczno-kulturowego, w tym religijnego tego regionu. Autorzy cyklu przybliżają motywy i inspiracje, jakie stymulowały zaangażowanie oraz działalność osób, które poniosły męczeńską śmierć w Amazonii.
Bardzo wyraźnie zostało to podkreślone w dokumencie końcowym pt. „Amazonia: nowe drogi dla Kościoła i ekologii integralnej”, podsumowującym Nadzwyczajny Synod poświęcony Amazonii:
„Obecny czas jest dla Kościoła historyczną szansą, aby odciąć się od wpływów nowych potęg kolonizacyjnych, wsłuchując się w głos ludów Amazonii i realizując w ten sposób swoją proroczą misję z zachowaniem przejrzystości. Ponadto kryzys społeczno-środowiskowy stwarza nowe możliwości ukazania Chrystusa od strony wyzwoleńczej i uczłowieczającej” (A, nr 15).
Podsumowanie
Okoliczności męczeńskiej śmierci w Amazonii są różnorodne. W dokumentach kościelnych i opracowaniach dotyczących męczeństwa wskazuje się na kontekst polityczny, społeczny, a także kulturowy. Osoby kierujące się nieumiarkowaną żądzą posiadania i pomnażania majątku, realizujące pragnienie podporządkowania sobie ziemi i ludzi oraz bogactw naturalnych, gardzą innymi, nie okazując szacunku dla życia czy własności prywatnej. Również Indianie walczący o swoje prawa potrafią być bezwzględni, jak to ilustrują liczne przykłady misjonarzy, którzy stracili życie. Zdarza się również, że poszczególni Indianie są manipulowani i podjudzani przez pozaindiańskie grupy, aby atakować osoby, które wspierają społeczności indiańskie.
Byłoby wielkim i nieuzasadnionym uproszczeniem ograniczenie się jedynie do tematu męczeńskiej śmierci grupy duchownych, misjonarzy i misjonarek czy też wolontariuszy pracujących w Amazonii. Na uwagę zasługują bowiem również mieszkańcy Amazonii, w tym Indianie, mieszkańcy wsi oraz ubodzy, którzy żyją w permanentnym zagrożeniu utraty swoich dóbr i życia.
Męczennicy z Amazonii stanowią pewnego rodzaju „prowokację”. Ich męczeńska śmierć zyskuje rangę symbolu, staje się punktem odniesienia, motywacją do zaangażowania i naśladowania w posłudze misyjnej (EAm, nr 15). Na swój sposób męczeńska śmierć staje się nowym identyfikatorem kulturowym, a przede wszystkim jest odbierana jako wiarygodne i inspirujące chrześcijańskie świadectwo wiary i miłości (FR, nr 32) wobec ludzi i ich środowiska życia.
Przypisy
1 Ks. Tomasz Szyszka SVD, doktor habilitowany misjologii, adiunkt w Katedrze Misjologii Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, profesor uczelniany UKSW; obszary badawcze: historia ewangelizacji Ameryki Łacińskiej, metody misyjne Towarzystwa Jezusowego w Nowym Świecie, ewangelizacja inkulturacyjna, pielgrzymki św. Jana Pawła II do Ameryki Łacińskiej.
Skróty
A - Amazonia: nowe drogi dla Kościoła i ekologii integralnej
EAm - Ecclesia in America
IL - Instrumentum laboris
NMI - Novo Millennio Ineunte
QA - Querida Amazonia
RM - Redemptoris missio
Bibliografia
Amazonia: nowe drogi dla Kościoła i ekologii integralnej. Dokument końcowy Zgromadzenia Specjalnego Synodu Biskupów dla regionów panamazońskich (6-27 października 2019) [on-line], https://www.swietostworzenia.pl/2-aktualne/859-ekologia-w-dokumencie-synodu-dla-amazonii [dostęp: 3.06.2024].
Assis Ribeiro A. de, 2019, Amazonía y caridad: servicio de promoción humana, w: Lasarte M. i Medeiros D. (red.), Amazonía Salesiana: El Sínodo nos interpela. Contribuciones de los Salesianos de Don Bosco para el Sínodo y para una renovada presencia entre la juventud amazónica, ELLEDICI, Luglio, s. 254-266.
Avanza producción de documental sobre la mártir Inés Arango, 8.12.2022 [on-line], https://www.repam.net/es/avanza-produccion-de-documental-ines-arango/ [dostęp: 1.06.2023].
Cameroni P., 2019, „Viene para servir y dar la vida”. El perfil espiritual y misionero de p. Rodolfo Lunkenbein, Mártir De Meruri-Brasil (1939-1975), w: Lasarte M. i Medeiros D. (red.), Amazonía Salesiana: El Sínodo nos interpela. Contribuciones de los Salesianos de Don Bosco para el Sínodo y para una renovada presencia entre la juventud amazónica, ELLEDICI, Luglio, s. 109-116.
En el camino sinodal con los Mártires de la Amazonia. Se ha concluido el Sínodo Panamazónico – “Amazonia: nuevos caminos para la Iglesia y para una Ecología integral”, 29.10.2019 [on-line], https://www.cgfmanet.org/es/ifma-es/en-el-camino-sinodal-con-los-martires-amazonia/ [dostęp: 1.06.2023].
Franciszek, Posynodalna Adhortacja Apostolska Querida Amazonia, Librería Editrice Vaticana [on-line], https://www.vatican.va/content/francesco/pl/apost_exhortations/documents/papa-francesco_esortazione-ap_20200202_querida-amazonia.html [dostęp: 1.06.2024].
Fritz S., 2015, Opisanie rzeki Maragnon i misji nad tą rzeką od jezuitów założonych, wyjęte z relacji [księdza] Samuela Fritza Societatis Jesu misjonarza od roku 1707-go, w: Szyszka T. (red.), Listy różne ku chwalebnej ciekawości i chrześcijańskiemu zbudowaniu służące, jezuickich misjonarzy z Ameryki Hiszpańskiej, UAM, Poznań, s. 302-305.
Instrumentum laboris de la Asamblea Especial para la Región Panamazónica del Sínodo de los Obispos (6-27 octubre 2019), 2019, Watykan.
Instrumentum laboris del Sínodo para la Amazonía, 2019, Librería Editrice Vaticana, Città del Vaticano [on-line], http://secretariat.synod.va/content/sinodoamazonico/es/documentos/instrumentum-laboris-del-sinodo-para-la-amazonia.html [dostęp: 3.06.2023].
Jan Paweł II, 1990, Encyklika Redemptoris missio, Libreria Editrice Vaticana [on-line], https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_07121990_redemptoris-missio.html [dostęp: 7.06.2023].
Jan Paweł II, 2001, List Apostolski Novo Millennio Ineunte, Libreria Editrice Vaticana [on-line], https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/apost_letters/2001/documents/hf_jp-ii_apl_20010106_novo-millennio-ineunte.html [dostęp: 5.06.2023].
Jouanen J., 1941, Historia de la Compañia de Jesús en la antigua provincia de Quito (1570-1774), t. 1, Publicación, Editorial Ecuatoriana, Quito.
Mártires amazónicos son recordados en acto interreligioso en el 10º FOSPA, 30.07.2022 [on-line], https://www.repam.net/es/martires-amazonicos-son-recordados-en-acto-interreligioso-en-el-10o-fospa/ [dostęp: 1.06.2023].
Mártires de la Amazonia [on-line], https://forogasparglaviana.es/DOC_INTERESANTES_2/MARTIRES%20DE%20LA%20AMAZONIA.pdf [dostęp: 1.06.2023].
Padre Ezequiel Ramin dio su vida por la Amazonía [on-line], http://combonipca.org/?p=870 [dostęp: 1.06.2023].
Prada Ó.E., 2019, Los mártires de la Amazonía [on-line], https://www.vidanuevadigital.com/tribuna/los-martires-de-la-amazonia-oscar-elizalde-prada/ [dostęp: 1.06.2023].
Vía Crucis en el Vaticano. Presencia de los mártires de la Amazonía, 19.10.2019 [on-line], https://www.vaticannews.va/es/iglesia/news/2019-10/via-crucis-vaticano-presencia-martires-amazonia.html [dostęp: 1.06.2023].