Autor: Ewelina M. Mączka¹

Tekst pochodzi z artykułu pt.
“Prześladowania religijne społeczności chrześcijańskiej w Bangladeszu”, Nurt SVD 2(2024), s. 25-41.
Skróty, adjustacje i formatowanie tekstu zostały dostosowane do internetowej wersji tego artykułu.
Oryginalny tekst artykułu: www.nurtsvd.pl

Wprowadzenie

W 1948 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła Powszechną Deklarację Praw Człowieka, w której art. 10 stwierdza: „Każdy człowiek ma prawo wolności myśli, sumienia i wyznania. Prawo to obejmuje swobodę zmiany wyznania lub wiary oraz swobodę głoszenia swego wyznania lub wiary bądź indywidualnie, bądź wespół z innymi ludźmi, publicznie i prywatnie, poprzez nauczanie, praktykowanie, uprawianie kultu i przestrzeganie obyczajów” (Powszechna Deklaracja…).

W XXI wieku kwestia dotycząca ograniczenia wolności religijnej i związanych z nią prześladowań na tle religijnym stanowi aktualną oraz ważną kwestię we współczesnym świecie. Aktualnie „religia jest jedną z głównych zmiennych warunkujących globalne idee, zjawiska i procesy polityczne” (Chabasińska i Weremko, 2016, s. 136; Marczewska-Rytko, 2010; Misztal, 2014). XXI wiek to również czas kryzysu wartości, który uwidacznia się w wielu aspektach, zwłaszcza w kontekście wolności sumienia i podejścia do religii.

Papieskie Stowarzyszenie Pomoc Kościołowi w Potrzebie wydało raporty pt. Prześladowani i zapomniani? Lata 2020-2022 oraz Wolność religijna na świecie. Raport 2023, w których przedstawiono pogarszającą się sytuację chrześcijan na świecie. O trudnej sytuacji społeczności chrześcijańskich, doświadczających aktów prześladowań oraz dyskryminacji, pisano w 2020 roku; indeks obejmuje 50 krajów, w których chrześcijanie są najbardziej prześladowani. Natomiast w roku 2024 kwestia ta obejmuje 153 kraje (Kościół prześladowany…; Pomoc Kościołowi w Potrzebie).

W Encyklopedii katolickiej pod hasłem Prześladowanie czytamy, że jest to „systematyczne nękanie fizyczne, psychiczne i moralne jednostek lub grup społecznych, wynikające z przyczyn ideologicznych, religijnych, rasowych, etnicznych, politycznych i kulturowych” (Święs, 2012, k. 710). Z kolei Międzynarodowa Organizacja Chrześcijańska Open Doors podaje, że „prześladowanie ma miejsce także wtedy, gdy chrześcijanie z powodu swojej wiary tracą miejsca pracy lub środki na utrzymanie; kiedy dzieci z powodu swojej wiary lub wiary rodziców nie mogą dostać się do szkół lub mają ograniczone szanse zdobycia wykształcenia; kiedy chrześcijanie z powodu presji otoczenia lub w obawie o swoje życie muszą opuścić swoje rodzinne strony. Powyższe przykłady można określić mianem dyskryminacji, ale nie zmienia to faktu, że są one zakazane przez międzynarodowe konwencje oraz deklaracje i powinno się im przeciwdziałać. Tak samo jak w przypadku, kiedy zabrania się chrześcijanom budowania kościołów czy spotykania się w prywatnych domach; jak również, gdy przez uciążliwe procedury utrudnia się lub wręcz uniemożliwia rejestrację chrześcijańskiego kościoła bądź organizacji” (Open Doors, d). Z kolei protestancki naukowiec Charles L. Tieszen podaje następującą definicję prześladowań skierowanych przeciwko chrześcijanom: „Jest to jakiekolwiek niesprawiedliwe działanie, umiarkowane lub wyraźnie wrogie […], skutkujące szkodami o rozmaitym rozmiarze, przy czym religia (identyfikowanie ofiar jako chrześcijanie) jest głównym czynnikiem tego działania” (Allen, 2015, s. 44). Zatem prześladowanie chrześcijan będzie dotyczyć kategorii takich, jak: dyskryminacja (społeczna, instytucjonalna, prawna), ograniczenie działalności misjonarskiej, utrudnienie lub zabronienie konwersji na religię chrześcijańską, ograniczanie kultu, przemoc i przymus do odrzucenia wiary (Allen, 2015, s. 44-46).

Azja Południowa i Południowo-Wschodnia stanowi dom dla czterech największych populacji muzułmańskich na świecie, tworzonych przez następujące kraje: Indonezję, Indie, Pakistan oraz Bangladesz. Ten obszar zamieszkuje „ponad 1,15 miliarda hindusów, 825 milionów muzułmanów i ponad 80 milionów buddystów, a także około 72 milionów chrześcijan” (Religious Freedom Institute, 2020, s. 4). Jest to obszar zróżnicowany pod względem kulturowym, religijny oraz społecznym. Warto przyjrzeć się kwestii naruszenia wolności religijnej i politycznej w Azji Południowej, ponieważ „nastąpił wzrost liczby krajów muzułmańskich, w których dochodzi do prześladowań chrześcijan” (Misztal, 2014, s. 92), a „dane Światowego indeksu prześladowań z 2024 roku wskazują na 317 milionów ofiar prześladowanych w 50 krajach” (Open Doors, 2024a). Świadczy to o tym, że prawo do wyboru oraz praktykowania religii stanowi jedno z najczęściej naruszanych i łamanych praw na świecie, a należy ono do jednych z najstarszych praw człowieka.

Bangladesz w 2024 roku zajmuje 26. miejsce na mapie prześladowań chrześcijan na świecie (Open Doors, 2024b). Jest to pozycja wysoka. W państwie tym dochodzi do napięć na tle religijnym, czego efektem są prześladowania, których doświadczają mniejszości chrześcijańskie i hinduskie. Od 2011 roku napięcia te „uwidoczniły się w sposób jaskrawy po uchwaleniu 15. poprawki do konstytucji […], która potwierdziła, że islam jest religią państwową Republiki. Doprowadziło to do rozwoju islamskich grup ekstremistycznych […], do radykalizacji religijnej, ataków i gróźb wobec mniejszości religijnych” (Chane i Sadoo, 2020, s. 1; HRW, 2018, s. 2). Shahab Enam Khan twierdzi, że kraj ten „stoi obecnie w obliczu stopniowego wzrostu radykalizacji […]. Z biegiem czasu przemoc polityczna, ideologiczne starcia między wyznawcami umiarkowanymi i prawicowymi oraz słabe zarządzanie stworzyły warunki do rozwoju radykalnego islamu” (Khan, 2017, s. 191). W konsekwencji w Bangladeszu dochodzi do naruszeń praw człowieka oraz zasad wolności religijnej.

1. Bangladesz – tło historyczno-społeczno-religijne

Kontekst historyczny

Geneza powstania Bangladeszu jawi się jako interesujące zagadnienie, ponieważ granice państwa „zostały utworzone w wyniku podziału subkontynentu indyjskiego w 1947 roku. Region ten był wówczas częścią Pakistanu – tzw. Pakistanem Wschodnim” (Treder-Dziedziul, 2011, s. 59). Powyższy podział Indii Brytyjskich doprowadził do „pomieszania się ludności według wyznania – [udającej się – uw. E.M.] do hinduistycznych Indii lub muzułmańskiego Pakistanu, wskutek czego około 12 do 14 milionów ludzi zmieniło miejsce swego zamieszkania” (Treder-Dziedziul, 2011, s. 59). Tak dokonany podział państwa był aktem dość kontrowersyjnym, ponieważ kraj był fizycznie przedzielony na dwie części, które oddzielała odległości 1600 km. Co więcej, pomiędzy tymi oddzielnymi częściami państwa umiejscowione były Indie. Pakistan Wschodni był pod względem gospodarczym i ekonomicznym uboższy niż Pakistan Zachodni (Treder-Dziedziul, 2011; Veenhoven, 1975; Zapłata, 1973, k. 1303).

Pakistan Wschodni oraz Pakistan Zachodni były różnymi państwami zarówno pod względem kulturowym, jak i językowym, co prowadziło do konfliktów. Warto nadmienić, że w Pakistanie Zachodnim językiem oficjalnym był urdu, natomiast w Pakistanie Wschodnim bengalski. Język urdu respektowali rządzący, a świadczyło o tym publikowanie wszystkich decyzji politycznych w tym języku. Doprowadziło to do „dystansu pomiędzy dwoma częściami Pakistanu. Co więcej, w latach 1968-1969 w najwyższych strukturach armii pakistańskiej był tylko jeden generał brygady i jeden generał broni pochodzący z Pakistanu Wschodniego. Administracja państwowa również faworyzowała tych, którzy mówili językiem urdu i zamieszkiwali część zachodnią” (Treder-Dziedziul, 2011, s. 60; Philips i Gritzner, 2007, s. 45; Lyon, 2008, s. 30).

W latach 1950-1971 Pakistan Wschodni podejmował liczne działania (np. reformy administracyjne), których celem było uzyskanie autonomii. W konsekwencji różnic wojsko Pakistanu Zachodniego w nocy 25 marca 1971 roku rozpoczęło akcję zbrojną przeciwko Pakistanowi Wschodniemu. Zyskała ona nazwę „Operacja szperacz” (Operation Searchlight). Tego dnia ogłoszono Deklarację Niepodległości Bangladeszu, natomiast 26 marca ogłoszono niepodległość Ludowej Republiki Bangladeszu. Pierwszy oficjalny rząd Bangladeszu utworzono na wygnaniu 17 kwietnia 1971 roku, a prezydentem został Sheikh Mujibur Rahman (Treder-Dziedziul, 2011). W ciągu kilku następnych miesięcy walki koncentrowały się na tym, aby Pakistan Wschodni uzyskał autonomię (Tredeer-Dziedziul, 2011, s. 64; Global Human Rights Defence, 2022).

W dniu 4 listopada 1972 roku zatwierdzono i przyjęto konstytucję Bangladeszu, co doprowadziło do utworzenia rządu. W konstytucji zawarto następujące zapisy: premier reprezentuje i kieruje rządem, natomiast prezydent jest głową państwa oraz sprawuje funkcję reprezentacyjną. Ponadto premier i prezydent mieli być wybierani przez Zgromadzenie Narodowe (Tredeer-Dziedziul, 2011, s. 64; Global Human Rights Defence, 2022).

Arshi Saleem Hashmi wskazuje, że „w przeciwieństwie do Pakistanu w Bangladeszu Awami League nadała narodowi pierwszą konstytucję w ciągu roku od uzyskania niepodległości, opartą na czterech kardynalnych zasadach – sekularyzmie, nacjonalizmie, socjalizmie i demokracji. Bangladesz stał się trzecim dużym krajem muzułmańskim, który oficjalnie przyjął sekularyzm – po Turcji i Tunezji. W ten sposób powstało świeckie państwo, które Mohammed Ali Jinnah, założyciel Pakistanu, miał na myśli, gdy w dniu 11 sierpnia 1948 roku mówił o podstawowej charakterystyce niepodległego państwa narodowego Pakistan. W 1971 roku Bangladesz spełnił jego marzenie, oddzielając sprawy państwa od religii” (Hashmi, 2011, s. 3). Oficjalnie konstytucja gwarantowała prawo do wyznania, praktykowania, a także propagowania innych wyznań i religii według własnego uznania (Marshall i in., 2014; Cisło, Korczyński, 2011; Cisło, Korczyński, 2012).

Państwo po uzyskaniu niepodległości znajdowało się w kryzysie gospodarczym, było słabo uprzemysłowione oraz przeludnione. Na pogłębienie kryzysu gospodarczego wpływ miały następujące czynniki: brak kapitału rodzimego, brak odpowiedniego rynku zbytu, napięcia społeczne związane z konfliktem, nieudolność rządu, korupcja. Wymienione elementy wpływały też na nastroje społeczne. W 1972 roku Bangladesz został częścią Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Wspólnoty Narodów.

Paul Chaney i Sarbeswar Sahoo wskazują, że „okres przejściowy rozpoczął się w 1975 roku wraz z zabójstwem szejka Mujiba, pierwszego przywódcy politycznego kraju. Przez następne półtorej dekady krajobraz polityczny był zdominowany przez przywódców wywodzących się z armii: generała Ziaura Rahmana (1975-1981) i generała Hossaina Ershada (1982-1990). „Aby legitymizować swoją władzę polityczną, obaj oferowali ustępstwa polityczne potencjalnym sojusznikom” (Chane i Sadoo, 2020, s. 5). Co więcej, stłumili polityczny sprzeciw, a jednocześnie wprowadzili reformy konstytucyjne. Powyższe działania umożliwiły większą akceptację dla stosowania zasad islamu w życiu publicznym.

Kulminacja napięcia nastąpiła w 1977 roku wraz z rządem generała Zia, który „wprowadził nową konstytucję, taką, która usunęła zobowiązanie do sekularyzmu i podkreśliła islamskie dziedzictwo narodu. W tym okresie zniesiono również zakaz działalności partii politycznych opartych na religii” (Chane i Sadoo, 2020, s. 5). I tak, pomimo zapisanej w konstytucji zasady wolności wyznania, w 1988 roku generał Muhammad Erszad zaakceptował islam jako oficjalną religię państwową (Chane i Sadoo, 2020, s. 5; Open Doors, 2024c; Centrum Ochrony Praw Chrześcijan).

Kraj w latach 1975-1991 toczył wewnętrzną wojnę, w której władze wojskowe zyskiwały przywództwo i na zmianę utrzymywały stan wyjątkowy. System parlamentarny przywrócono w 1991 roku, jednak relacje cywilno-wojskowe w Bangladeszu pozostają do dziś skomplikowane, a „siły zbrojne nadal odgrywają zasadniczą rolę w polityce krajowej” (Global Human Rights Defence, 2022).

W następnych latach islam stanowił istotny aspekt polityki, a najważniejsze partie polityczne Awami League i BNP „chętnie podkreślały swoje islamskie preferencje i uznawały islam za integralną część życia politycznego oraz tożsamości narodowej” (Chane i Sadoo, 2020, s. 5).

Przełom XX i XXI wieku przyniósł zmiany, obejmujące rosnącą przemoc na tle religijnym oraz radykalizację młodzieży, która powiązana była z popularnością madrasów (szkół islamskich). Paul Chaney i Sarbeswar Sahoo podkreślają, że „madrasy są jedną z głównych instytucji edukacyjnych przyczyniających się do procesu socjalizacji, obejmującego islamski styl życia” (Chane i Sadoo, 2020, s. 6). Dodatkowo „oprócz wpływu madrasów, istniało również ciągłe wsparcie partii politycznych dla grup ekstremistycznych” (Marshall i in., 2014, s. 289).

Na początku XXI wieku Bangladesz zyskał dotacje finansowe ze strony saudyjskiej, które wsparły islamskie organizacje pozarządowe.

Społeczność

W Bangladeszu około 98% populacji stanowią Bengalczycy, natomiast pozostałe 2% to rdzenne grupy etniczne, w tym Chakma (zamieszkująca region Chittagong Hill), Garo, Santal i Bawm (zamieszkująca Chittagong Hill Tracts), Zomi, Bihari Khasi, Marma, Tripura oraz Rohingya. Językiem oficjalnym jest bengalski, ale w kraju funkcjonuje pięć języków regionalnych, które dzielą się na dialekty (Open Doors, 2024c; World Atlas).

Panorama religijna

Zgodnie ze spisem ludności z 2022 roku około 91% społeczności wyznaje islam. Chrześcijanie w Bangladeszu to grupa licząca około 0,30% społeczności, która w większości przynależy do mniejszości etnicznej. Chrześcijaństwo dzieli się na dwie grupy: „katolików oraz protestantów, w tym: baptystów, Kościół Braci, luteranów, Adwentystów Dnia Siódmego, Zbory Boże i Kościół Bangladeszu (związek anglikanów i metodystów)” (Open Doors, 2024b; World Atlas).

Rada Kościołów w Bangladeszu (lub Jatiya Church Parishad of Bangladesh) to chrześcijańska organizacja ekumeniczna założona w Bangladeszu w 1949 roku jako Wschodniopakistańska Rada Chrześcijańska (National Council…). Organizacja ma na celu złączenie chrześcijan różnych wyznań, pracując na rzecz solidarności, współpracy i dobrobytu społeczności chrześcijańskiej w kontekście zróżnicowanej panoramy religijnej Bangladeszu. Rada Kościołów w Bangladeszu należy również do Światowej Rady Kościołów oraz Chrześcijańskiej Konferencji Azji (Word Council…). Społeczności chrześcijańskie koncentrują się wokół Barishalu, Dhaki, Gazipur oraz Khulny.

Bangladesz

Tabela 1. Zestawienie religii w Bangladeszu (Bangladesh bureau of statistics…; Cisło i Korczyński, 2011, s. 23; Open Doors, 2024b; Catholic Church In People’s Republic of Bangladesh…).

2. Charakterystyka prześladowań chrześcijan

Prześladowania chrześcijan w Bangladeszu to poważny problem, który w ostatnich latach przybiera na sile, mimo że kraj ten konstytucyjnie gwarantuje wolność religijną. Choć społeczność chrześcijańska w Bangladeszu stanowi niewielką mniejszość – około 0,30% populacji – to w związku z liczebnością narodu mówimy tu o blisko 330 000 osób.

Przyczyny

„Sekularyzm” i „partykularyzm” są pojęciami istotnymi w kontekście zrozumienia sytuacji dyskryminacji i prześladowań na tle religijnym w Bangladeszu. Termin „sekularyzm” oznacza prywatyzację religii oraz wynikające z tego wykluczenie z życia politycznego (Taylor, 2011; Chane i Sadoo, 2020; Berger, 2009). Sekularyzacja w rozumieniu bengalskim odbiega od ujęcia europejskiego czy amerykańskiego, w którym łączy się z separacją, odłączeniem. Po pierwsze, model bengalski jest zbliżony do koncepcji sekularyzacji indyjskiej, gdzie ważne miejsce zajmują „dhama nirapekshata (neutralność religijna) i sarva dhama samabhava (równość religijna) […], terminy te oznaczają szeroko rozumiane, bliźniacze tolerancje lub […] dystans oparty na zasadach” (Chane i Sadoo, 2020, s. 3; Stepan, 2011; Bhargava 2011). Takie ujęcie sekularyzacji obejmuje pokojowe współistnienie różnych religii, które są w równym stopniu oddzielone od państwa. Podsumowując, w kontekście Bangladeszu czy Indii sekularyzacja nie dotyczy samego rozdziału religii i polityki, ale odnosi się „do pokojowego współistnienia różnych wspólnot religijnych i korzystania z wolności religijnej” (Chane i Sahoo, 2020, s. 3-4). Termin „świeckość” w kontekście Bangladeszu oznacza głównie współistnienie różnych religii na tym samym obszarze (Chane i Sadoo, 2020; Stepan, 2011).

„Ekstremizm religijny” jest drugim istotnym pojęciem koniecznym do zrozumienia sytuacji dyskryminacji i prześladowań w Bangladeszu. Termin ten powiązany jest z partykularyzmem religijnym, który „wskazuje na niekwestionowaną wiarę w wyłączną autentyczność jednej określonej religii, co często prowadzi do nietolerancji i przemocy wobec osób przyjmujących inne wiary” Chane i Sadoo, 2020, s. 3). Partykularyzm religijny nie zawsze musi prowadzić do ekstremizmu bądź przemocy na tle religijnym. Niemniej stanowisko to często wiąże się z brakiem tolerancji dla innych religii i kultów.

Ciekawe spostrzeżenia przedstawia w tym temacie Tedd G. Jelen, który podaje, że partykularyzm religijny oznacza „wiarę w wyłączną autentyczność własnej tradycji religijnej. Religijni partykularyści są skłonni wierzyć, że zbawienie jest ograniczone do raczej wąsko zdefiniowanych grup wierzących” (Jelen, 2003, s. 79; Swatos, 2003; Chane i Sadoo, 2020, s. 3). W takim ujęciu ekstremizm może stanowić konsekwencję, która wynika z doświadczonej niesprawiedliwości bądź chęci zemsty.

Jak wyżej podkreślono, konstytucja Bangladeszu oficjalnie gwarantuje wolność religijną, jednak w praktyce system prawny często nie zapewnia wystarczającej ochrony dla mniejszości religijnych. Wiele incydentów przemocy przeciwko chrześcijanom nie jest odpowiednio karanych.

W Bangladeszu pojęcie tożsamości narodowej silnie powiązane jest z islamem. I tak osoby należące do mniejszości religijnych są postrzegane jako „obce” bądź mniej lojalne wobec ojczyzny (Open Doors, 2024b). Konwertyci (łac. convertere - zmienić) stanowią grupę, która odbiega od przyjętych norm, przez co narażeni są na prześladowania. Doświadczają oni aktów przemocy i dyskryminacji często ze strony rodziny, przyjaciół, pracodawców czy społeczności lokalnej. Takie sytuacje zmuszają ich do tworzenia tajnych wspólnot, w których mogą praktykować kult.

Formy prześladowań

Wśród powszechnych form prześladowań chrześcijan w Bangladeszu możemy wymienić: dyskryminację społeczną, przemoc fizyczną i psychiczną, presję o charakterze religijnym, obejmującą sferę rodzinną (prywatną) oraz zawodową. Dyskryminacja społeczna, a także marginalizacja członków społeczności chrześcijańskiej obejmuje utrudnienia w dostępie do pracy, mieszkań, edukacji, usług społecznych.

Prześladowania i dyskryminacja przybierają różny charakter w zależności od płci. Bangladesz stanowi państwo o charakterze mocno patriarchalnym, w którym kobieta zajmuje niską pozycję społeczną. W sytuacji, gdy kobieta zdecyduje się na konwersję religijną, może być odbierana przez rodzinę czy grupę społeczną jako zdrajczyni kultury i religii. Dlatego konwertytki są dużo bardziej narażone na marginalizację, dyskryminację oraz prześladowania zarówno ze strony rodziny, jak i społeczności lokalnej, w której funkcjonują. Open Doors wymienia następujące formy wywierania nacisku na konwertytki: przemoc psychiczna, fizyczna (pobicie) i seksualna (molestowanie, gwałty), uprowadzenie, przymus do małżeństwa bądź rozwodu (Open Doors, 2024b).

„Patriarchalna kultura Bangladeszu często powoduje, że mężczyźni nawracają się jako pierwsi, a ponieważ to na nich spoczywa odpowiedzialność za rodzinę, także na nich zazwyczaj skupiają się prześladowania” (Open Doors, 2024). Open Doors wymienia następujące formy marginalizacji, dyskryminacji i prześladowań dotyczące mężczyzn: przemoc psychiczna i fizyczna, wydziedziczenie bądź odebranie praw własności, fałszywe oskarżenia, groźby osadzenia w więzieniu, zwolnienia, przymus opuszczenia oraz wykluczenia z rodziny bądź lokalnej społeczności (Open Doors, 2024b).

Jak wspomniano w poprzednim paragrafie, w Bangladeszu występuje presja religijna związana z konwersją, szczególnie z islamu na chrześcijaństwo. Mężczyźni decydujący się na akt konwersji są często zastraszani oraz używana jest względem nich przemoc fizyczna, ponieważ społeczność – podobnie jak w przypadku kobiet – uznała ich za zdrajców kultury i religii.

Redaktorzy World Watch Monitor przywołują następujące przykłady prześladowań: „W mieście Tangail, na północny zachód od Dhaki, młody mężczyzna został zaatakowany rzekomo z powodu przejścia z islamu na chrześcijaństwo i faktu, że jego ojciec był pastorem, […] w czerwcu 2016 r., kiedy to chrześcijański sklepikarz został zasztyletowany na śmierć” (World Watch Monitor, 2016; Global Human Rights Defence, 2022, s. 16-17). Warto przywołać inny przykład z 27 lutego 2023 roku, „gdzie 1000 chrześcijan mówiących w języku telugu zostało eksmitowanych ze swoich domów, a dwa kościoły zostały zniszczone w Dholpur w południowej Dhace” (Open Doors, 2024b; Open Doors, 2024c).

Na dużą skalę można zaobserwować dyskryminację związaną z zatrudnieniem osób deklarujących się jako chrześcijanie. Ta grupa osób często zajmuje się najgorzej płatnymi pracami, tj. zamiataniem ulic. Według Global Human Rights Defence w raporcie Religious Persecution Religion-Based Violence in Bangladesh podano, że muzułmańscy właściciele odmawiali wynajmu mieszkań rodzinom chrześcijańskim (Global Human Rights Defence, 2022).

Intersującym zagadnieniem w kontekście Bangladeszu jest również edukacja, a szczególnie przedmiot, jaki stanowi religia, który na poziomie szkoły podstawowej oraz średniej obowiązuje wszystkich uczniów. Nie dziwi fakt, że szkoły przybierają stronniczy charakter i ukierunkowują ten przedmiot w stronę islamskiej edukacji religijnej. Przede wszystkim jest ona dostępna na szeroką skalę, co wynika z większej dostępności nauczycieli i materiałów edukacyjnych. Brak nauczycieli wykształconych w kierunku teologii chrześcijańskiej oraz brak materiałów edukacyjnych utrudnia edukację chrześcijańską. Co więcej, „w wielu przypadkach dzieci chrześcijańskie są zmuszane do studiowania nauk niechrześcijańskich i korzystania z podręczników islamskich w szkole” (WWR 2022, s. 34; WWR 2023). „Czasami uczniowie są zmuszani do opuszczenia szkoły i pozostania niewykształconymi […]. To jeden z powodów, dla których wielu wierzących konwertytów ukrywa swoją wiarę w Jezusa, aby chronić swoje dzieci przed takim losem” (WWR 2022, s. 34; Open Doors, 2024c).

Dzieci konwertytów doświadczają następujących form prześladowań w szkole: zastraszanie, karcenie, nagabywanie pod względem religijnym. Wymienione formy dyskryminacji są praktykowane przez nauczycieli, a czasem przez uczniów.

Następną kwestię, związaną z edukacją, stanowią stypendia dla uczniów, z których wykluczane są dzieci ze społeczności chrześcijańskich. Wymienia się dwa główne powody zaistnienia powyższej sytuacji. Pierwszy dotyczy powszechnego przekonania, że chrześcijanie otrzymują pieniądze od zagranicznych organizacji. Drugi polega na celowym utrudnianiu życia „chrześcijańskim dzieciom, a zwłaszcza chrześcijańskim konwertytom” (WWR, 2022, s. 35; Open Doors, 2024c).

Duża społeczność chrześcijańska, zamieszkująca region Chittagong, doświadcza prześladowań i dyskryminacji o charakterze religijnym. Często konflikty w tym regionie związane są z kwestią posiadania ziemi. Za przykład można przywołać sytuację katolików z grupy etnicznej Mandi z 2014 roku, którzy „zostali zaatakowani przez grupę muzułmanów, a dom w Jamalpur został podpalony z powodu sporu o ziemię. […] W tym samym roku lokalny spór o ziemię doprowadził do ataku na klasztor w Dinajpur przez ponad 50 uzbrojonych mężczyzn, w tym napadu i próby gwałtu. […] W tym samym rejonie 1500 chrześcijan zostało przesiedlonych z tego samego powodu. Coraz częściej chrześcijanie są również celem ataków grup ekstremistycznych. Na przykład na początku października 2015 roku domniemani członkowie Jama’atul Mujahideen Bangladesh (JMB) wysłali serię gróźb śmierci do kilku księży w Pabna. Liczba ataków na chrześcijan wzrosła, uniemożliwiając im odprawianie tradycyjnej mszy św. o północy w Boże Narodzenie. W 2018 roku kilkoro chrześcijan zostało zaatakowanych w dystrykcie Gopalganj, na południowy zachód od Dhaki, z powodu długotrwałego sporu o staw rybny należący do głównego Kościoła” (WWR, 2022, s. 35; Open Doors, 2024c). Chrześcijanie przynależą do mniejszości społecznej, więc nie otrzymują wsparcia ze strony rządu, czego konsekwencją jest przemoc.

W okresach przewrotów politycznych chrześcijanie jako grupa społeczna stanowili przedmiot ataków. Jako przykład można przywołać sytuację z 3 czerwca 2001 roku, „kiedy bomba została zdetonowana w kościele katolickim we wsi Gopalganj na południu Bangladeszu, zabijając co najmniej dziewięć osób i raniąc 20 innych” (Global Human Rights Defence, 2022, s. 16).

World Watch Research w ostatnich latach przeprowadzał badania, mające określić poziom presji oraz przemocy doświadczanej przez społeczność chrześcijańską w Bangladeszu².

Poziom przemocy i presji względem społeczności chrześcijańskiej

Tabela 2. Wzorzec na temat przemocy i presji, dotyczącej społeczności chrześcijańskiej w latach 2021-2024. Tabela opracowana na podstawie danych z lat 2021-2024. Źródła: WWR 2021; WWR 2022; WWR 2023; Open Doors, 2024c.

Niniejsze dane stanowią efekt prowadzonych badań przez World Watch Research, z których nasuwają się następujące wnioski: w 2024 roku znacząco nasiliła się przemoc względem chrześcijan w porównaniu do lat poprzednich; nadal występuje wysoki poziom presji, obejmujący przestrzeń prywatną (łączy się to z konwersją). Choć dostrzec można niewielki spadek w poszczególnych kategoriach, nie oznacza on, że sytuacja w kraju uległa znaczącej poprawie.

Podsumowanie

W ostatnich latach w Bangladeszu widoczny jest wzrost dyskryminacji, marginalizacji i prześladowań społeczności chrześcijańskiej. Do głównych przyczyn tej sytuacji można zaliczyć wzrost popularności ekstremistów islamskich, ubóstwo, drastyczne nierówności społeczne oraz brak działań ze strony rządu (Marshall i in., 2014, s. 289).

Z zebranego w toku badań materiału i dokonanych analiz wynika, że w Bangladeszu wolność religijna oraz swoboda wyboru wyznania przez jednostkę stanowi temat drażliwy, a przestrzeń ta jest ograniczona do jednej religii, jaką jest islam. Przedstawione wyniki prowadzą do następujących wniosków: konwertyci chrześcijańscy doświadczają ostracyzmu ze strony społeczności lokalnej, natomiast członkowie rodziny sprzeciwiają się konwersji i grożą m.in. rozwodem, utratą praw

opieki nad potomstwem, wydziedziczeniem itp. Chrześcijańskie dzieci doświadczają prześladowania w dalszej rodzinie, w szkole oraz w środowisku lokalnym. Chrześcijanie napotykają również na ograniczenia w kwestii zatrudnienia. Chrześcijanie publicznie przyznający się do wiary w Jezusa Chrystusa i wypowiadający się na tematy religijne są publicznie piętnowani oraz prześladowani.

Warto nadmienić, że Bangladesz zobowiązał się do przestrzegania i ochrony praw podstawowych w traktatach, tj.: Międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych, Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet czy Konwencji o prawach dziecka (Open Doors, 2024b). W rzeczywistości rząd nie wywiązuje się z zapisów zwartych w powyższych konwencjach, co przekłada się na funkcjonowanie społeczności religijnych.

Przypisy

¹ Doktor nauk teologicznych, adiunkt w Katedrze Teologii Moralnej i Nauk o Rodzinie na Wydziale Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie; absolwentka studiów teologicznych i nauk o rodzinie tamże; główne obszary zainteresowań badawczych: religiologia, misjologia, problematyka seksualności człowieka, współczesna rodzina, kulty afrochrześcijańskie, reinterpretacja świętych w kulturach Ameryki Łacińskiej, teologia azjatycka; należy do Stowarzyszenia Misjologów Polskich.

² WWR podaje, że „maksymalna liczba punktów dla każdej z sześciu kategorii wynosi 16,7 pkt. Łączna liczba punktów dla sześciu kategorii wynosi 100 pkt. (6 x 16,7 = 100)” (WWR 2021).

Skróty

HRW - Human Rights Watch
WWR - World Watch Research

Bibliografia

Allen J.L., 2015, Globalna wojna z chrześcijanami. Wstrząsający obraz współczesnych prześladowań, Wydawnictwo WAM, Kraków.

Bangladesh Bureau of Statistics. Statistic and Informatics Division Ministry of Planning Government of the People’s Republic of Bangladesh, Population & Housing Census 2022. Preliminary Report [on-line], https://sid.portal.gov.bd/sites/default/files/files/sid.portal.gov.bd/publications/01ad1ffe_cfef_4811_af97_594b6c64d7c3/PHC_Preliminary_Report_(English)_August_2022.pdf [dostęp: 27.05.2024].

Berger P.L., 2009, Faith and Development, Society, nr 46 (1), s. 69-75.

Bhargava R., 2011, Rehabilitating Secularism, w: Calhoun C., Juergensmeyer M., Antwerpen J. van (red.), Rethinking Secularism, Oxford University Press, New York, s. 92-113.

Chabasińska A., Weremko A., 2016, Religijne motywacje przemocy we współczesnym świecie, Studia Administracji i Bezpieczeństwa, t. 1, nr 1, s. 135-147.

Chane P. i Sahoo S., 2020, Civil Society and the Contemporary Threat to Religious Freedom in Bangladesh, Journal of Civil Society, t. 16, nr 3, s. 191-215.

Catholic Church in People’s Republic of Bangladesh, [on-line], https://gcatholic.org/dioceses/country/BD.htm?tab=stat [dostęp: 27.07.2024].

Centrum Ochrony Praw Chrześcijan, Bangladesz. Historia chrześcijaństwa [on-line], https://copch.pl/przesladowania-chrzescijan/bangladesz [dostęp: 24.06.2024].

Cisło W. i Korczyński T.M. (red.), 2011, Prześladowani i zapomniani. Raport o prześladowaniach chrześcijan w latach 2009-2010, Pomoc Kościołowi w Potrzebie, Warszawa.

Cisło W. i Korczyński T.M., 2012, Głos w dyskusji: „Prześladowani i zapomniani” – sytuacja chrześcijan we współczesnym świecie, w: Solarz A.M., Schreiber H. (red.), Religia w stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 515-526.

Ethnic Groups In Bangladesh, World Atlas [on-line], https://www.worldatlas.com/articles/ethnic-groups-in-bangladesh.html [dostęp: 18.06.2024].

Global Human Rights Defence, 2022, Religious Persecution. Religion-Based Violence in Banglades [on-line], https://www.ghrd.org/wp-content/uploads/2024/03/Religious-Persecution-Religion-Based-Violence-in-Bangladesh-12-July-2022.pdf [dostęp: 3.06.2024].

Hashmi Saleem A., 2011, Bangladesh Ban on Religion Based Politics: Reviving the Secular Character of the Constitution [on-line], https://www.academia.edu/91703606/Bangladesh_Ban_on_Religion_Based_Politics_Reviving_the_Secular_Character_of_the_Constitution [dostęp: 3.05.2024].

Human Rights Watch, 2018, World Report – Bangladesh 2018 [on-line], https://www.hrw.org/sites/default/files/world_report_download/201801world_report_web.pdf [dostęp: 23.06.2024].

Jelen T.G., 2003, Particularism, The Encyclopaedia of Religion and Society, AltaMira Press [on-line], http://hirr.hartsem.edu/ency/Particularism.htm [dostęp: 23.06.2024].

Khan E.S., 2017, Bangladesh: The Changing Dynamics of Violent Extremism and the Response of the State, Small Wars & Insurgencies, Taylor & Francis Journals, t. 28 (1), s. 191-217.

Kościół prześladowany. Rośnie liczba krajów, gdzie chrześcijanie są prześladowani [on-line], https://pkwp.org/newsy/rosnie_liczba_krajow_gdzie_chrzescijanie_sa_przesladowani/ [dostęp: 19.06.2024].

Lyon P., 2008, Conflict between India and Pakistan. An Encyclopedia, ABC-CLIO, Santa Barbara.

Marczewska-Rytko M., 2010, Religia i polityka w globalizującym świecie, Wydawnictwo UMCS, Lublin.

Marshall P., Gilbert L., Shea N., 2014, Prześladowani. Przemoc wobec chrześcijan, Wydawnictwo Święty Wojciech, Poznań.

Misztal H., 2014, Geografia prześladowań chrześcijan w krajach islamskich, Studia z Prawa Wyznaniowego, t.14, s. 91-110.

National Council of Churches in Bangladesh [on-line], https://ncc-b.org/ [dostęp: 2.06.2024].

Open Doors, 2024a, Prześladowanie chrześcijan. Światowy indeks prześladowań 2024 [on-line], https://www.opendoors.pl/przesladowania-chrzescijan/swiatowy-indeks-przesladowan [dostęp: 23.06.2024].

Open Doors, 2024b, Światowy indeks prześladowań 2024. Bangladesz [on-line], https://www.opendoors.pl/przesladowania-chrzescijan/swiatowy-indeks-przesladowan/opisy-krajow-przesladowan/bangladesz [dostęp: 2.06.2024].

Open Doors, 2024c, World Watch List 2024. Situation of Religious Freedom for Christians Bangladesh [on-line], https://www.opendoors.org/persecution/reports/Bangladesh-Media_Advocacy_Dossier-ODI-2024.pdf [dostęp: 26.06.2024].

Open Doors, Definicja prześladowań chrześcijan Open Doors [on-line], https://www.opendoors.pl/przesladowania-chrzescijan/definicja-przesladowan-chrzescijan-open-doors [dostęp: 23.06.2024].

Philips D.A., Gritzner Ch.F., 2007, Bangladesh, Infobase Publishing, New York.

Pomoc Kościołowi w Potrzebie, Wolność Religijna na świecie. Raport 2023, Uniwersyteckie Centrum Badań nad Wolnością religijną UKSW w Warszawie [on-line], https://centrumwolnosci.uksw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/30/2023/10/Executive-Summary-2023-PL-UCBWR.pdf [dostęp: 19.06.2024].

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, [on-line], https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf [dostęp: 19.06.2024].

Religious Freedom Institute, 2020, Bangladesh. Religious Freedom Landscape Report, Washington [on-line], https://religiousfreedominstitute.org/wp-content/uploads/2022/06/BangladeshONLINE.pdf [dostęp: 2.08.2024].

Shah T.S., 2020, Bangladesh Religious Freedom Landscape Report, Religious Freedom Institute, Washington DC.

Stepan A., 2011, The Multiple Secularisms of Modern Democratic and Non-Democratic Regimes, w: Calhoun C., Jeugensmeyer M., Antwerpen J. (red.), Rethinking Secularism, Oxford University Press, New York, s. 114-144.

Swatos W.H. (ed.), 1998, Particularism, Encyclopaedia of Religion and Society, SAGE and Alta Mira Press, Walnut Creek, CA.

Święs K., 2012, Prześladowanie, w: Gigilewicz E. i in. (red.), Encyklopedia katolicka, t. 16, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, k. 710-714.

Taylor C., 2011, Western Security, w: Calhoune C., Jeugensmeyer M., Antwerpen J. (red.), Rethinking Secularism, Oxford University Press, New York, s. 31-53.

Treder-Dziedziul D., 2011, Geneza powstania państwa Bangladesz, COLLOQUIUM Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych, t. 3, s. 59-76.

Veenhoven W.A. (ed.), 1975, Case Studies on Human Rights and Fundamental Freedoms, vol. 5, Published for the Foundation for the Study of Plural Societies, The Hague: Martinus Nijhoff.

Word Council of Churches, National Council of Churches – Bangladesh [on-line], https://www.oikoumene.org/organization/national-council-of-churches-bangladesh [dostęp: 2.05.2024].

World Watch Monitor, 2016, Another Christian Killed in Bangladesh [on-line], https://www.worldwatchmonitor.org/coe/another-christian-killed-in-bangladesh/ [dostęp: 26.06.2024].

World Watch Research, 2021, Bangladesh: Full Country Dossie 2021, Open Doors International, December [on-line], https://opendoorsanalytical.org/wp-content/uploads/2021/03/Bangladesh-WWR-Full-Country-Dossier-March-2021.pdf [dostęp: 25.06.2024].

World Watch Research, 2022, Bangladesh: Full Country Dossie 2022, Open Doors International, December [on-line], https://www.opendoors.org/persecution/reports/Full-Country-Dossier-Bangladesh-2023.pdf [dostęp: 25.06.2024].

World Watch Research, 2023, Bangladesh: Full Country Dossie 2023, Open Doors International December [on-line], https://www.opendoors.org/persecution/reports/Bangladesh-Full_Country_ Dossier-ODI-2024.pdf [dostęp: 26.06.2024].

Zapłata F., 1973, Bangladesz, w: Gryglewicz F., Łukaszyk R., Sułowski Z. (red.), Encyklopedia katolicka, t. 1, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, k. 1303-1304.