Autor: Jerzy Nikałajew¹

Tekst pochodzi z artykułu pt.
“Wpływ rosyjskiej agresji na prawną i faktyczną sytuację organizacji religijnych w Ukrainie (według raportów IRS)", Nurt SVD, t. 157, nr 1, s. 155-168
Skróty, adjustacje i formatowanie tekstu zostały dostosowane do internetowej wersji tego artykułu.
Oryginalny tekst artykułu: www.nurtsvd.pl

Wprowadzenie

Relacje rosyjsko-ukraińskie stanowią przykład dość skomplikowanych odniesień na wielu płaszczyznach. Zależność Ukrainy względem Rosji (kulturowa, gospodarcza i polityczna), kształtowana przez stulecia, została „utrącona” wraz z uzyskaniem ukraińskiej niezależności. Jednak nie było to zupełne zerwanie więzi z potężnym sąsiadem, gdyż np. pozostawiono łączność kanoniczną ukraińskiego prawosławia z Moskwą, a nie np. z Konstantynopolem. Dopiero agresywna – wręcz kolonialna – polityka Putina względem Kijowa doprowadziła do utworzenia ukraińskich struktur kościelnych – prawosławnych podległych nie Cyrylowi, lecz patriarsze Bartłomiejowi (Nikołajew, 2021, s. 21-35).

Cios Ukraińców w ideologię „ruskiego miru”, będący zarazem odpowiedzią na wcześniejszą rosyjską ekspansję terytorialną na Krymie i w Donbasie, skutkował ostatecznie pogorszeniem sytuacji prawnej oraz faktycznej osób wierzących (Ukraińców) na tych terenach. Agresja (także fizyczna) wobec duchownych i wiernych nieidentyfikujących się z nowym porządkiem prawnym na Krymie czy w tzw. republikach ludowych w Doniecku i Ługańsku oraz niszczenie obiektów sakralnych szczególnie wzmogły się po 24 lutego 2022 roku².

Wojna z Rosją spowodowała to, że wcześniejsze trudności związane z realizacją wolności sumienia i religii (wykonywanej indywidualnie i zbiorowo) pogłębiły się w warunkach działań wojennych, gdyż obiekty przeznaczenia religijnego programowo niszczono lub dewastowano. Jednocześnie coraz częściej dochodziło do tego, że żołnierze rosyjscy zaczęli stosować brutalne metody postępowania z przedstawicielami ukraińskich organizacji religijnych, a budowle kościelne stały się przedmiotem ciężkich ataków artyleryjskich.

Przypadki takiego właśnie bezprawnego działania ze strony rosyjskiego agresora poddawane są stałemu monitoringowi ze strony Instytutu Wolności Religijnej (inna nazwa to Instytut Religijnej Swobody, dalej: IRS lub Instytut), którego zadaniem jest informowanie opinii publicznej, także tej poza granicami Ukrainy, o tego typu zdarzeniach. Zaraz po wybuchu wojny IRS rozpoczął szczegółowe analizowanie tych incydentów, których dopuścili się Rosjanie względem organizacji religijnych w Ukrainie. Informowanie opinii międzynarodowej o bezwzględności postępowania Rosjan, realizowane w formie raportów i rekomendacji IRS po wybuchu wojny, stało się podstawowym zadaniem Instytutu, tak samo jak dążenie do pociągnięcia do odpowiedzialności karnej i międzynarodowej sprawców przestępstw przeciwko Ukraińcom.

Problematyka obecna w tytule odnosi się do wydarzeń współczesnych. W dalszej perspektywie – już po zakończeniu wojny – dotyczyć będzie także sprawiedliwego rozliczenia działań agresora wykraczających zdecydowanie poza ramy wyznaczone zasadami humanitarnego prowadzenia konfliktów zbrojnych. Nie można też pominąć następstw prowadzonych działań wojennych i ich wpływu na funkcjonowanie życia religijnego (dziś i po wojnie) w wielowyznaniowym przecież społeczeństwie ukraińskim. W tym kontekście należy odnieść się do zanalizowania formalnej i faktycznej pozycji organizacji religijnych w Ukrainie (Konstytucja Ukrainy, 1996, art. 35, poz. 30; Ustawa o wolności…, 1991 r., art. 14, poz. 25)³.

Większość informacji przywołanych w niniejszym tekście (bez wskazania źródła) pochodzi z oficjalnej strony internetowej IRS (Інститут релігійної свободи – IPC, Україна, 2009-2024 [on-line], www.irs.in.ua).

Instytut Religijnej Swobody

Instytut Religijnej Swobody powstał w 2001 roku w Kijowie jako niezależna organizacja chroniąca i popularyzująca idee wolności sumienia i religii oraz współpracy międzyreligijnej z organami państwowymi na zasadach demokratycznych z uwzględnieniem reguł społeczeństwa obywatelskiego w Ukrainie. Wyeksponowana wyraźnie „niezależność” IRS ma o tyle istotne znaczenie, że większość ukraińskich organizacji społecznych faktycznie pozostaje pod silnym wpływem czynników państwowych, wręcz ograniczających realizację własnych zadań statutowych (szczególnie widoczne jest to w sformalizowanym urzędniczo procesie rejestracyjnym). W przypadku IRS przyjęto założenie o konieczności działania na bazie darowizn, choć przewidziano także opcję wsparcia działalności Instytutu w formie dotacji. W ten sposób deklarowana niezależność może być poważnie ograniczona mimo uwzględnienia aktywności wolontariuszy, ekspertów czy środowiska naukowego.

Według statutu IRS ma nie tylko popularyzować konieczność ochrony wolności religijnej w Ukrainie, ale nadto chronić szeroko rozumiane prawa człowieka. Chodzi tu o wzmocnienie świadomości społecznej obywateli Ukrainy, a ponadto o dialog z władzą państwową i współpracę na gruncie międzyreligijnym w tym poważnie zróżnicowanym oraz skonfliktowanym wyznaniowo społeczeństwie. Stąd też jednym ze statutowych celów IRS jest rozwój relacji państwo-Kościół i takie ukształtowanie wzajemnych odniesień, aby zagwarantować odpowiedni poziom realizacji wolności religijnej w wymiarze społecznym oraz indywidualnym. Dlatego też zdecydowano o wprowadzeniu do obszaru działań IRS przede wszystkim zadania z zakresu niezależnego monitoringu przestrzegania wolności sumienia i religii, także na obszarze zaanektowanego Krymu oraz kontrolowanego przez Rosjan Donbasu. Po 2022 roku spektrum uwagi przeniesiono na zadania związane z ochroną uprawnień religijnych w warunkach prowadzonych już działań wojennych, a także analizowanie oraz dokumentowanie zdarzeń, naruszających konstytucyjne i międzynarodowe gwarancje wolnościowe. Zresztą od początku IRS na bazie stałego monitoringu przygotowywał (i nadal to czyni, tyle że ze zwiększoną aktywnością wymuszoną obecną sytuacją) materiały analityczne oraz rekomendacje dla organizacji religijnych, jak również władz publicznych w zakresie chroniącym prawa religijne w państwie ukraińskim. W związku z realizacją tego zadania IRS opracowuje także projekty ustaw i innych przepisów prawa powszechnie obowiązującego, których materia dotyczy bezpośrednio uprawnień religijnych wspólnotowych czy jednostkowych. Jeszcze innym obszarem działania Instytutu jest możliwość występowania na forum międzynarodowym, szczególnie mocno wykorzystywana przez przedstawicieli IRS po wydarzeniach z 2014 roku⁴.

Jednocześnie IRS stale współpracuje i wspiera działalność prowadzoną przez Wszechukraińską Radę Kościołów i Organizacji Religijnych (Nikołajew, 2016, s. 302-312)⁵ oraz Radę Ewangelicznych Kościołów Protestanckich Ukrainy (Ukraina: protestanci rozpoczęli…, 2024)⁶. Przykładem takiego wspólnego zaangażowania (w tym przypadku współdziałania z Centrum Wolności Obywatelskich) było utworzenie w 2019 roku tzw. Okrągłego Stołu Wolności Religijnej w Ukrainie⁷. Przedmiotem obrad tego gremium były kwestie związane z potrzebą prowadzenia ciągłego dialogu i koordynacji działań na rzecz utrzymania bezpieczeństwa w państwie. Rozmowy dotyczyły również bezpieczeństwa religijnego rozumianego w kategoriach przeciwdziałania patologiom i ekstremizmowi religijnemu, czyli tym formom, które bezpośrednio wpływać mogą na ograniczenia w wykonywaniu praw obywatelskich. Natomiast wspólnie z Kanadyjską Fundacją Inicjatyw Lokalnych IRS opracował założenia i wdrożył w życie projekt pod nazwą Stop Przemocy! (2024)⁸. Ta inicjatywa dotyczyła zwalczania przemocy w rodzinie i jest nadal realizowana nie tylko przy wsparciu Kanadyjczyków, ale także Wszechukraińskiej Rady Kościołów i Organizacji Religijnych (Зупини насильство!, 2024).

Przypadki naruszeń wolności religijnej w Ukrainie ze strony Federacji Rosyjskiej

W lipcu 2022 roku IRS opublikował pierwszy raport, dotyczący naruszeń wolności sumienia i religii na obszarze państwa ukraińskiego po wybuchu wojny z Rosją. Zebrane dane obejmowały terytorium państwowe łącznie z Krymem i Donbasem i analizowano przypadki stwierdzenia takich zdarzeń począwszy od aneksji Krymu. Według ustaleń raportu w 2014 i 2015 roku uprawnienia osób wierzących oraz wspólnot religijnych w Ukrainie zostały mocno ograniczone nie tylko na Krymie, ale także w obwodach donieckim i ługańskim. W Ługańsku i Doniecku zamknięto większość miejsc kultu religijnego, a duchowni byli zmuszeni do sprawowania nabożeństw w formie potajemnej (wierni mogli praktykować religię w formie prywatnej, a nie wspólnotowej). Takie typowo radzieckie traktowanie uprawnień religijnych obywateli wyraźnie ograniczało wolności konstytucyjne, nadto władze rosyjskie uznały a priori działalność ukraińskich organizacji religijnych, funkcjonujących na terenach przez siebie kontrolowanych, za ekstremistyczne i zabroniły im prowadzenia jakiejkolwiek działalności misyjnej.

Po 24 lutego 2022 roku około 31 000 organizacji religijnych, zarejestrowanych w porządku prawnym Ukrainy, ograniczyło swoją działalność religijną i było narażonych na zniszczenia obiektów przeznaczonych do realizacji kultu religijnego⁹. Agresja wojskowa ze strony Federacji Rosyjskiej doprowadziła do zniszczenia w różnym zakresie 270 obiektów należących do ukraińskich organizacji religijnych. I tak według danych IRS z 15 lipca 2022 roku najwięcej obiektów zostało zniszczonych głównie w wyniku ostrzału artyleryjskiego w obwodach: donieckim (71 obiektów), kijowskim (53), ługańskim (40), charkowskim (39), czernichowskim (16), sumskim (14). W pozostałych ukraińskich obwodach, czyli „naszych” województwach, straty obejmowały od jednego do 10 zniszczonych obiektów przeznaczenia religijnego. Natomiast analiza strat według kryterium przynależności konfesyjnej wskazywała na to, że najwięcej zniszczonych obiektów (także całkowicie) należało do Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego (108), Kościoła Chrześcijan Baptystów (43), Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej (42), Prawosławnego Kościoła Ukrainy (18), grekokatolików (17), adwentystów (11), wspólnot wyznaniowych żydowskich (9), wyznawców islamu (7), Kościoła rzymskokatolickiego (6), tzw. innych kościołów ewangelicznych (5), mormonów (4).

Agresja militarna Rosji wobec Ukrainy to nie tylko wymiar materialny szkód w mieniu, należącym do organizacji religijnych. Imperialna polityka Kremla wobec najbliższego sąsiada, polegająca na wprowadzeniu „ruskiego miru”, po 2022 roku sprowadziła się także do zakazu korzystania z literatury ukraińskojęzycznej (książki religijne wydane w tym języku palono), a znaki drogowe zamieniono na rosyjskie. Wykluczenie językowe w sferze publicznej ukraińskich terenów zajętych przez Rosję wprowadzono jako systemowy element tzw. denazyfikacji Ukrainy, natomiast za najbardziej opornych wobec nowej władzy przyjęto traktować przedstawicieli organizacji religijnych, w tym duchownych jako ich liderów.

IRS w lipcu 2022 roku opublikował pierwsze opinie (przeważnie duchowieństwa), świadczące o dyskryminacji o podłożu religijnym i narodowościowym stosowanej przez rosyjskich żołnierzy względem liderów organizacji religijnych i proukraińskich działaczy społecznych. W formie ankietowej pozyskano świadectwa aktów przemocy fizycznej i niszczenia majątku kościelnego. I tak np. Denis Goreczkow z Irpienia zaświadczył o uprzednim zajęciu przez armię rosyjską pomieszczeń duchowej misji religijnej, a potem o bezzasadnym – z wojskowego punktu widzenia – zniszczeniu tego obiektu. Podobne uwagi sformułowane zostały przez Walentyna Zagrebę, który odniósł się do dwóch bezcelowo zniszczonych cerkwi w Mariupolu. Natomiast o. Andrij Kljuszczew relacjonował: „Jak Rosjanie nie mogli wejść do Cerkwi, to zajęli wieże cerkiewne jako miejsce ostrzału osób cywilnych” (IFR, 2024). Podobnie mufti Said Ismagiłow potwierdził fakt zrujnowania czterech obiektów kultu religijnego, należących do wyznawców islamu w Donbasie, w pierwszej fazie wojny, a ponadto wyraził zaniepokojenie z powodu celowego ostrzału artyleryjskiego. O jeszcze innym zdarzeniu (także z pierwszych miesięcy wojny) relacjonował o. Rusłan Michałkow, który stwierdził, że „zniszczono nasze seminarium duchowne, zdewastowano je zupełnie, a z kaplicy seminaryjnej uczyniono toaletę” (IFR, 2024). W tym samym tonie wypowiedział się pastor Wiaczesław Keba. Podkreślił, że „najpierw pokradli, co się dało, a resztę z tego, co zostało z centrum religijnego, zniszczyli świadomie” (IFR, 2024).

O przemocy fizycznej i psychicznej zaświadczyli inni ukraińscy duchowni. Ojciec Serhij Czudinowicz został bestialsko pobity przez Rosjan, z kolei Oleg Bondarenko przez dwa dni był przetrzymywany w kanale ściekowym, gdzie łamano mu ręce i przestrzeliwano nogi. Także pastor Wspólnoty „Słowo Boże” Dmytro Bodu z Melitpola na Zaporożu został uwięziony w budynku kościelnym, grożono mu śmiercią, ale udało mu się uciec z rąk rosyjskich żołnierzy.

Stosunek rosyjskich agresorów do Ukraińców, należących do wspólnot protestanckich, scharakteryzował Walenty Siny, rektor Instytutu Chrześcijańskiego „Taurian”, stwierdzając: „Jeden z rosyjskich oficerów powiedział pracownikowi naszego instytutu, że ewangelików takich jak ty należy całkowicie zniszczyć, ponieważ jesteście sekciarzami i amerykańskimi szpiegami. Ale samo strzelanie będzie dla ciebie zbyt łatwe. Powinieneś zostać pochowany żywcem” (IFR, 2024).

Obecne relacje ukraińsko-rosyjskie dobrze też oddają wypowiedzi przedstawicieli niechrześcijańskich związków wyznaniowych. Rabin Mosze Asman wyraźnie podkreślił fakt, że „Rosjan nikt nie prosił, żeby przychodzili do Ukrainy w celu denazyfikacji, a oni przyszli i rozstrzeliwali spokojnych mieszkańców Charkowa, Mariupola, Kijowszczyzny” (IFR, 2024). Według opinii imama Rustema Asanowa (także wyartykułowanej za pośrednictwem IRS) „Rosjanie nas nienawidzą. Mają jeden cel – zniszczyć naród całkowicie” (IFR, 2024).

Rekomendacje IRS oraz inne formy aktywności władz

W lipcowym raporcie z 2022 roku (w końcowej jego części) IRS umieścił rekomendacje, dotyczące poprawy sytuacji prawnej i faktycznej ukraińskich organizacji religijnych, a in fine ograniczenia skutków rosyjskiej inwazji w Ukrainie. Przede wszystkim zwrócono się do władz Stanów Zjednoczonych oraz organów unijnych w Europie słusznie uznając, że te podmioty mogą i powinny być najlepszym sojusznikiem interesów szeroko rozumianego demokratycznego społeczeństwa Ukrainy. Stąd też wystosowano apel do Senatu i Prezydenta USA, dotyczący pilnej potrzeby uchwalenia, a następnie wprowadzenia w życie ustawy nr 5408 o wspieraniu wolności religijnej w Ukrainie. Natomiast w „odezwie do Unii Europejskiej i innych państw demokratycznych” zwrócono się o zastosowanie sankcji personalnych wobec rosyjskich „czynnowników” i liderów prorosyjskich organizacji religijnych, a także pracowników mediów oraz wszystkich osób odpowiedzialnych za represje wobec wierzących i władz związków wyznaniowych stosowane po 2014 i 2022 roku. Nie wskazując konkretnego podmiotu, zaapelowano o utworzenie specjalnego trybunału dla osądzenia rosyjskich agresorów. Poza tym IRS zarekomendował postawienie przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym tych, którzy popełnili zbrodnie przeciwko narodowi ukraińskiemu (według IRS zbrodnie Rosjan należało uznać za zbrodnie przeciwko ludzkości). Jednocześnie w formie subsydiarnej (poza Międzynarodowym Trybunałem Karnym) IRS zasugerował państwom unijnym, Stanom Zjednoczonym, Wielkiej Brytanii, Japonii oraz innym państwom należącym do ONZ opracowanie „instrumentów odpowiedzialności karnej, w tym powołania właściwego trybunału dla osądzenia niegodnych wobec Ukraińców czynów” (IRS, 2024). Tym samym zarekomendowano państwom, które przyjęły Kartę Narodów Zjednoczonych oraz tym należącym do OBWE, konieczność podjęcia działań w sprawie wpływu na władze Federacji Rosyjskiej, ażeby te umożliwiły pełną realizację praw człowieka – w tym wolności religijnej – na terenach przez siebie okupowanych (dotyczyło to także kwestii dostępu do obiektów kultu religijnego i do ukraińskich duchownych). Apelując do władz publicznych Ukrainy, akcentowano potrzebę wprowadzenia zmian w kodeksie karnym w zakresie surowszych niż dotąd zasad odpowiedzialności karnej za czyny uznane za akty ludobójstwa i zbrodnie przeciwko ludzkości i narodowi ukraińskiemu. Apel IRS do Rady Najwyższej Ukrainy dotyczył pilnego ratyfikowania Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego, a do prezydenta Ukrainy – podpisania uchwały Rady Najwyższej Ukrainy z 20 kwietnia 2021 roku w sprawie implementacji przepisów międzynarodowego prawa karnego i humanitarnego (projekt ustawy nr 2689).

Z powyższego wynika, że Instytut już na początku rosyjskich tzw. pełnoskalowych działań wojennych dobrze zdawał sobie sprawę z konieczności wykorzystania wszystkich możliwych opcji podejmowanych w celu ochrony praw osób wierzących i uprawnień wspólnot religijnych. Jednocześnie domagał się osądzenia sprawców czynów zagrażających funkcjonowaniu państwa ukraińskiego w czasie wojny i rozliczenia ich skutków po zakończeniu zbrodniczej działalności agresora. Szukając możliwości pomocy, za celowe uznano apele adresowane do strategicznych partnerów Ukrainy, a także własnych organów państwowych.

Jednocześnie wykorzystując możliwości kontaktów zewnętrznych, władze IRS osobiście zaangażowały się w proces „uzdrowienia” sytuacji i przywrócenia nie tylko religijnego, ale przede wszystkim państwowego ładu w Ukrainie. W 2022 roku w Waszyngtonie Oleksandr Zajec wyraźnie wyartykułował niebezpieczeństwo związane z rosyjskimi atakami na Ukrainę. Stwierdzał: „Jeśli w ciągu ostatnich lat rosyjscy najeźdźcy jedynie grozili śmiercią księżom, to teraz przywódcy religijni są zabijani i torturowani ponownie, ale na większą skalę niż w 2014 roku. Jeśli wcześniej rosyjskie władze okupacyjne wypędzały ukraińskich wiernych z ich kościołów i domów modlitwy, to teraz Rosja niszczy duchowe dziedzictwo Ukrainy ogniem artyleryjskim i atakami rakietowymi bez żadnego uzasadnienia wojskowego” (IRF, 2024). W wystąpieniu prezes zarządu IRS zwrócił także uwagę na niedopuszczalne praktyki Rosjan związane z przymuszaniem groźbą i torturami ukraińskich przywódców religijnych do współpracy z władzami rosyjskimi, a ponadto siłowym wcielaniem religijnych wspólnot ukraińskich do istniejących już struktur rosyjskich organizacji religijnych. Tego rodzaju działania realizowane przez rosyjską armię, podejmowane z pogwałceniem jakichkolwiek zasad nie tylko prawnych, Zajec potępił w zdecydowany sposób. Obecny na tym spotkaniu Maksim Wasin podkreślił: „We wschodnich i południowych obwodach Ukrainy skala naruszeń wolności religijnej będzie rosła. Jednocześnie nie wyklucza to zagrożenia dla wspólnot religijnych z zachodniej i środkowej Ukrainy, gdyż w wyniku ataków rakietowych wojsk rosyjskich zniszczeniu uległa nawet cerkiew we Lwowie” (IRS, 2024).

Na przełomie stycznia i lutego 2023 roku – podczas kolejnego Międzynarodowego Szczytu Wolności Religijnej w Waszyngtonie – dyrektor wykonawczy IRS skonstatował: „Rosyjskie zbrodnie wojenne popełnione w Ukrainie mogą wskazywać na istnienie szczególnego ludobójczego zamiaru, mającego na celu zagładę narodu ukraińskiego, co stanowi odrębną zbrodnię w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego” (IRF, 2024). W tym samym czasie i miejscu Wasin przekazał społeczności międzynarodowej nowe informacje o skali ukraińskich zniszczeń według stanu na koniec 2022 roku (poprzednie pochodziły z lipca 2022 roku), ukazujące wyraźne tendencje wzrostowe. Na przykład w obwodzie donieckim straty materialne dotyczyły 120 obiektów przeznaczenia religijnego, w ługańskim – ponad 70, kijowskim – 70, charkowskim – 50. Łącznie stanowiło to co najmniej 630 obiektów kultu religijnego zniszczonych, uszkodzonych lub splądrowanych. Nie wskazywano w tym miejscu na przynależność konfesyjną obiektów, tym niemniej uwidoczniono wyraźny wzrost skali tego zjawiska, jak również podkreślono niepokojące prognozy na przyszłość.

W trakcie tego samego „amerykańskiego” wyjazdu delegacji IRS Wasin wystąpił przed senatorami USA, a swoje przemówienie rozpoczął w następujący sposób: „Zalecam, aby nie ufać ani jednemu słowu rosyjskiej propagandy. Prosimy o dalsze wsparcie narodu ukraińskiego w jego walce o wolność i demokrację. Wzywam Kongres USA do podjęcia decyzji w sprawie militarnego wsparcia dla Ukrainy, gdyż zwycięstwo Ukrainy jest gwarancją pokoju nie tylko w Europie, ale także dla Stanów Zjednoczonych” (IRS, 2024). Wasin nawiązał w ten sposób do podjętych wcześniej działań związanych z procesem delegalizacji w Ukrainie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego jako organizacji ekstremistycznej, zagrażającej bezpieczeństwu państwa ukraińskiego. Jednocześnie wyjaśnił opinii międzynarodowej, że ustawa o zerwaniu więzi z rosyjskimi organizacjami religijnymi nie została jeszcze uchwalona (była wtedy na etapie dyskusji w komisjach ukraińskiego parlamentu).

W marcu 2024 roku (czyli po upływie dwóch pełnych lat od rosyjskiej agresji) władze IRS na forum internetowym w dalszym ciągu monitorują przypadki naruszeń wolności religijnej w państwie. Zajec stwierdził wówczas: „Kreml wykorzystuje religię, zwłaszcza rosyjskie ośrodki religijne jako narzędzie wojny przeciwko Ukrainie. Oprócz szerzenia nienawiści wobec Ukraińców władze rosyjskie na okupowanych terytoriach Ukrainy często dopuszczają się arbitralnych aresztowań i uwięzienia, tortur, a nawet morderstw przywódców religijnych. Represjom podlegają księża, pastorzy, imamowie, którzy nie zgodzili się na wspólne działania i nie poddali się rosyjskim ośrodkom religijnym” (IRS, 2024). W tym samym tonie Wasin oceniał: „Jeśli Rosja zachowa kontrolę nad okupowanym terytorium obwodów zaporoskiego i chersońskiego, ukraińskie kościoły w tym regionie spotka taki sam los jak wcześniej wyznawców w obwodach donieckim i ługańskim. Władze rosyjskie w dalszym ciągu będą zwalczać wszelkie przejawy sprzeciwu tożsamości ukraińskiej, zwłaszcza religijnej, stosując represyjne ustawodawstwo rosyjskie” (IRS, 2024).

Zakończenie

Wydarzenia ostatnich lat (2014 i 2022-2024) zrujnowały zupełnie dotychczasowy ład społeczny i religijny w państwie ukraińskim. Bezprawne zajęcie przez Rosję ukraińskiego Krymu, rosyjska okupacja terenów Donbasu, stan wojenny wprowadzony w 2018 roku, jak również działania wojenne począwszy od lutego 2022 roku zdecydowanie zmieniły sytuację prawną i faktyczną organizacji religijnych zarejestrowanych w porządku prawnym tego państwa (Nikołajew, 2019, s. 291-306). Agresja militarna ze strony Federacji Rosyjskiej, a także „błogosławieństwo” dla takiego stanu rzeczy udzielone przez duchowego lidera „ruskiego miru”, skomplikowały wcześniejsze, nierozwiązane kwestie doktrynalne i majątkowe. Utworzenie narodowego kościoła prawosławnego w Ukrainie, a następnie zerwanie więzi z moskiewskim centrum religijnym na rzecz łączności z Konstantynopolem „rozsierdziło” (to ukraińskie określenie wyjątkowo tu pasuje) twórców ideologii związanej z bezwarunkową podległością Ukrainy Moskwie tak w wymiarze politycznym, jak i kanonicznym. Do tego doszły roszczenia majątkowe wspólnot religijnych, które wraz z mieniem zmieniły przynależność kościelną i wypowiedziały religijne posłuszeństwo Moskwie.

Dodatkowo od początku ukraińskiej niezależności nie udało się ukształtować relacji państwo – związki wyznaniowe, a zadania, które dotyczą współpracy strony kościelnej i państwowej, zaczęły przejmować organizacje społeczne. Do takich bez wątpienia trzeba zakwalifikować Instytut Wolności Religijnej. Eksperci, naukowcy oraz religioznawcy skupieni wokół tego środowiska zajęli się monitoringiem stopnia realizacji wolności sumienia i religii, a tym samym aktywnie włączyli się w proces ujawniania coraz częściej występujących przypadków łamania wolności religijnej poprzez akty dyskryminacji osób wierzących i władz organizacji religijnych. Po wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej opinia publiczna (także międzynarodowa) zaczęła być na bieżąco informowana o konkretnych, najczęściej drastycznych, przypadkach łamania praw osób wierzących ze strony rosyjskich żołnierzy. Dotyczyło to tortur i dręczenia proukraińskich działaczy społecznych, jak również liderów organizacji religijnych oraz bezcelowego niszczenia obiektów przeznaczenia religijnego, należących także do zasobów kulturowego i historycznego dziedzictwa Ukrainy.

Rekomendacje Instytutu Wolności Religijnej zawarte szczególnie w raporcie z lipca 2022 roku, czyli wydane po upływie zaledwie kilku miesięcy od wybuchu na pełną skalę działań militarnych, stanowią świadectwo odpowiedzialności tego środowiska za przyszłe losy Ukrainy oraz wołanie o natychmiastowe wsparcie ze strony rządu Stanów Zjednoczonych, państw Rady Europy i podmiotów międzynarodowych, które przyjęły Kartę Narodów Zjednoczonych (także należących do OBWE), jak również wszystkich demokratycznych państw. Krytyczna sytuacja najpierw krymskich wyznawców islamu, a potem wyznawców innych religii w jakikolwiek sposób formalnie powiązanych z ukraińskością jawi się jako element swego rodzaju wojny religijnej z ukraińskim prawosławiem prowadzonej od kilkunastu już lat przez Putina i patriarchę Cyryla. W tle tego konfliktu należy także dostrzec europejskie (prounijne) dążenia społeczeństwa ukraińskiego – zwłaszcza młodych Ukraińców (Nikołajew, 2024, s. 417). Dlatego należy podkreślić, że opiniotwórcze analizy, które powstały w wyniku monitoringu prowadzonego przez Instytut Wolności Religijnej i skupione są wokół kwestii ochrony wolności religijnej, nie mogą być rozpatrywane bez uwzględnienia tych pozareligijnych aspektów relacji rosyjsko-ukraińskich, gdyż zależności pomiędzy obydwoma państwami trzeba oceniać także poprzez szerokopryzmatowy obiektyw historycznych zaszłości od czasów Rusi Kijowskiej i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

Należy przy tym docenić aktywność osób związanych z Instytutem, gdyż ich zaangażowanie w sprawy publiczne i wyznaniowe jest dużo większe aniżeli władz państwowych. Organy państwowe nie wykazują chęci współpracy w zakresie ochrony wolności religijnej swoich obywateli, gdyż obecnie zajęte są prowadzeniem i odpieraniem działań wojennych. Naturalnym sprzymierzeńcem w tym działaniu mogłaby być Wszechukraińska Rada Kościołów i Organizacji Religijnych, ale ta, pozostając organem jedynie fasadowym, mało efektywnie realizuje statutowe zadania i wpisuje się w zasadę bierności władz publicznych, stosowaną jeszcze przed wybuchem wojny (Hofman, 2015, s. 258). Stąd też główny ciężar odpowiedzialności związanej z monitoringiem wolności sumienia i religii w państwie toczonym wojną przyjął na siebie IRS i zadania te stara się wypełniać rzetelnie, także w wymiarze informacyjnym, jak też w procesie kształtowania świadomości społecznej Ukraińców (i nie tylko ich).

Przypisy

¹ Dr hab. Jerzy Nikołajew, prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego, pracownik naukowy Zakładu Prawa Karnego Procesowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego; specjalizuje się w prawie karnym wykonawczym oraz prawie wyznaniowym; adwokat.

² Natychmiast po zajęciu przez Rosjan Krymu wprowadzono tam nowe ustawodawstwo wyznaniowe, sprowadzające się do delegalizacji działających dotąd legalnie organizacji religijnych i do konieczności ponownej ich rejestracji według rosyjskich wymogów. W ten sposób poddano kontroli wszystkie tamtejsze wspólnoty religijne, wyeliminowano te niechętne nowym „porządkom”, a jednocześnie uzyskano nowe dochody związane z opłatami pobieranymi od wniosków rejestrowych – Okupowana Ukraina [on-line], www.forum18newsservice.

³ W porządku prawnym Ukrainy (konstytucja i ustawodawstwo zwykłe) nie funkcjonuje pojęcie bliskie prawu polskiemu, czyli „Kościoły i inne związki wyznaniowe”. Ukraińcy przyjęli stosować określenie „organizacje religijne”.

⁴ Według stanu na dzień 31 grudnia 2024 roku długoletnim dyrektorem wykonawczym IRS jest prawnik prof. Maksim Wasin, a prezesem zarządu Oleg Zajec.

⁵ Wszechukraińska Rada Kościołów i Organizacji Religijnych to specyficzny organ społeczny powołany w Ukrainie w 1996 roku. Nie ma on swojego odpowiednika np. w polskim porządku prawnym, gdyż uprawnienia przyznane Radzie mają charakter wyłącznie opiniotwórczy i można je określić jako typowe zadania przewidziane dla społecznych doradców prezydenta. Członkowie Rady jako reprezentanci swoich związków wyznaniowych, pracując bez wynagrodzenia, mają zgodnie ze statutem Rady doradzać prezydentowi we wszystkich sprawach, które dotyczą wolności sumienia i wyznania. Trzeba przy tym zauważyć, że aktywność „antywojenna” Rady ujawniła się zaraz w pierwszych dniach po rosyjskiej agresji na Krymie, gdyż już 3 kwietnia 2014 roku wydano komunikat potępiający akty separatyzmu i jednocześnie uznający integralność Ukrainy w granicach sprzed rosyjskiej aneksji. Z kolei 9 lipca 2014 roku potępiono działalność zbrojną w Donbasie oraz prześladowania i dyskryminację z powodów religijnych na tych terenach (podobnie 23 lipca 2014 roku). Natomiast 20 października 2014 roku Rada potępiła wszelkie formy ograniczania praw osób wierzących zamieszkujących Półwysep Krymski, a 16 kwietnia 2015 roku wydała oświadczenie, w którym nawoływała do zaprzestania szerzenia aktów ksenofobii, antysemityzmu i separatyzmu w związku z działalnością władz tzw. Donieckiej i Ługańskiej Republiki Ludowej.

⁶ Rada Ewangelicznych Kościołów Protestanckich Ukrainy ogłosiła rok 2024 rokiem postu i modlitwy o zwycięstwo i pokój w Ukrainie. Sobór Wszechukraiński, skupiający główne protestanckie organizacje religijne i społeczne, podjął taką inicjatywę, uznając, że „rok 2024 będzie czasem przełomowym w rozstrzyganiu wydarzeń ważnych dla kraju i świata”. Ta idea była wspólnym zamierzeniem realizowanym razem z Ukraińską Radą Kościelną.

⁷ Koncepcje nazywania ważnych społecznie spotkań mianem „okrągłego stołu” tak mocno wpisały się w rzeczywistość ukraińską, że trudno znaleźć inne odpowiednie określenie dla podkreślenia wysokiej rangi omawianej problematyki.

⁸ Stop Przemocy! [on-line], www.religion.freedom.in.ua [dostęp: 31.12.2024].

⁹ Przywołana liczba 31 000 organizacji religijnych wcale nie wskazuje na to, że tyle Kościołów i innych związków religijnych (w rozumieniu polskich przepisów) zostało zarejestrowanych w Ukrainie. W przypadku Ukrainy do tych organizacji zalicza się m.in. parafie, seminaria duchowne czy domy modlitwy, stąd znacząca liczba organizacji religijnych.

Bibliografia

Hofman J., 2015, Rola Wszechukraińskiej Rady Kościołów i Organizacji Religijnych w procesie kształtowania polityki wyznaniowej na Ukrainie, w: Szczot E., Szczot J. (red.), Relacje między Polską a Ukrainą. Doświadczenia i perspektywy, Wydawnictwo KUL, Lublin, s. 247-259.

IRF, 2024, The Impact of The Russian Invasion on Faith-Based Communities in Ukraine [on-line], www.irf.in.ua/files/publications/2024.01-IRF-Ukrainie-report-summary-ENG.pdf [dostęp: 10.12.2024].

IRS, 2024, Інститут релігійної свободи, Україна [on-line], www.irs.in.ua [dostęp: 31.12.2024].

Konstytucja Ukrainy, 1996, Wiadomości Rady Najwyższej Ukrainy, art. 35, poz. 30.

Nikołajew J., 2016, Wspólnotowy wymiar wolności światopoglądu i przekonań religijnych w ukraińskim systemie prawnym, Wydawnictwo Unitas, Lublin.

Nikołajew J., 2019, Konstytucyjne gwarancje wolności i religii a wprowadzenie stanu wojennego na Ukrainie w 2018 r., Studia Prawnoustrojowe, nr 46, s. 291-306.

Nikołajew J., 2021, Autokefalia dla ukraińskiego prawosławia. Między historią a współczesnością. Między prawem, religią i polityką, w: Kozerska E., Sadowski P., Szymański A. (red.), Iura et leges – Między Wschodem a Zachodem, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 21-35.

Nikołajew J., 2023, Wybrane problemy dotyczące przestrzegania praw człowieka w Ukrainie do 2022 roku, Studia Prawnoustrojowe, nr 59, s. 289-310.

Nikołajew J., 2024, Specyfika Ukrainy jako państwa kandydującego do Unii Europejskiej, w: Walczuk K. (red.), Polityka europejska państw Europy Środkowej, Wydawnictwo Akademii Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa, s. 363-434.

Okupowana Ukraina, 2024 [on-line], www.forum18newsservice.org [dostęp: 31.12.2024].

Religious Freedom Roundtable in Ukraine, www.religion.freedom.in.ua [dostęp: 12.12.2024].

Stop Przemocy!, 2024 [on-line], www.religion.freedom.in.ua [dostęp: 31.12.2024].

Ukraina: protestanci rozpoczęli ogólnokrajowy rok postu i modlitwy o zwycięstwo i pokój w kraju, 2024 [on-line], www.misyjne.pl/ukraina-protestanci-rozpoczeli-ogolnokrajowy-rok-postu-i-modlitwy-o-zwyciestwo-i-pokoj-w-kraju [dostęp: 31.12.2024].

Ustawa o wolności światopoglądu i organizacjach religijnych, 1991, Wiadomości Rady Najwyższej Ukrainy, art. 14, poz. 25.

Зупини насильство!, www.family.org.ua [dostęp: 10.12.2024].